Дінтану шпор

1.Дінисана жаратылыстантыскүштерге, құдайғадегенсенімнентуындайтынкөзқарастардың, идеялардың, нанымдардың, теориялардыңжиынтығ.Дін XIX ғасырдыңаяғында — XX ғасырдыңбасындапайдаболдыжәнедінисананыңқұдай (рух), жұмақдозақ, күнәжәнет.б. ұғымдардықамтитынмазмұнытуралы, сондай-ақ намаздұға, жалбарынужәнебасқадапарыздардыатқарукезіндегіадамныңэмоциялықкүйіменсезімдерітуралыедәуірматериалжинақталды. өміріндесыртқы, ресми, тазарациональді

санадінгетәнретіндеқабылдайалмайтыншығармашылықпроцестерорыналады.

2.Дін ұғымы (лат. religio)  лига сөзіненшығады, яғни байланыс, бірлік; лигасөзініңаналогыболыпсанскриттегі йога сөзітабылады (бағытталу, күшсалу). Байланысұғымышарттасқан, бірлескен, үздіксіз, бүтіндік, қауымдастық, т.б. мағынаныбілдіруімүмкін. Практикададінретіндеәрбірбайланыстүсіндірілмейді, ондаруханибайланысбірінші. Байланысішкіжәнесыртқы, кездейсоқжәнеқажетті, мәнсізжәнемәнді, материалдыжәнематериалдыемесболады.

Қоғамдағыинтеграциялықпроцестердіңдамуыменсақталуыүшінтекдінжауаптыемес, оған  мифология, философия, өнер, мораль, ғылымжәнет.б. әсеретеді.

Бірақтасанаменрухтыңбұлформаларыныңешқайсысыфундаментальдықұндылықтардысакральдамайды. Егердінмифтіқарастырмаса, ондамифсакральдіемес. Философиямәселелердішешпейіншеөмірсүреді, Өнерөзініңтуындыларындағышындыққасенімдіқажететпейді, бірақдінөнердідінгеауыстырып, Негізгіқұндылықтардысакральдаупроцедурасыдіндібасқадүниегеқатынасформаларынанжәнеқоғамды

3.Діни ұйымдар - діни сенімді уағыздау, тарату мақсатында құрылған. Осы мақсатқа лайықты белгілері: дін тұту, құдайға құлшылық ету, басқа діни салттар мен ырым-жоралғылары бар, сондай-ақ дінге үйрету және өз ізбасарларына діни тәрбие беруге ұмтылатын азаматтардың ерікті бірлестігі. Олар діни топтар (заңды тұлға емес) жәнедіни ұйымдар (заңды тұлға ретінде тікеуден өткен) ретінде құрыла алады. Діни ұйымдар жергілікті (ізін қуған адам оннан кем емес) және орталықтандырылған (құрамында үштен кем емес жергілікті ұйымдар кіретін) болып бөлінеді.[1]

Ресейде халықшылдарИрландияМакедонияСербияда ұлтшылдарФранцияИталияАҚШ-та анархистер, т.б. солшыл радикалды қозғалыстар пайда болып, өз үкіметтерінің қызметіне ықпал етуге ұмтылды. Бұл қозғалыстардың идеялық негізінде әртүрлі идеологиялық тұғырнама жатқанымен, олар Лаңкестікті “қоғам игілігі үшін өзін-өзі құрбан ету” деп түсінді. Олардың ішіндегі ең ірі Лаңкестік ұйымдар: “Тупак Амару атындағы революциялық қозғалыс”, “Ку-Клус-Клан”, Орындалатын жұмыстың мәнін анықтау- бұл міндеттің орындалуы үшін ұйымның нақты жұмыс түрлерін және кезеңдерін қарастыратын бөлімдерін ажыратып көрсету. Мысалы, мақсат қою, осы мақсаттың орындалуы үшін қажет жұмыс көлемін есепке алу, пайдасыз жұмыстардың қайталануын тоқтату, жұмыс процесін анықтау, тексеру (жұмыс құрылымының маңызды мәселесін жіберіп алмас үшін). Кәсіпкерлік ісі бойынша көптеген кітаптар авторы профессор Друкер ұйым құрылымының негізгі үш кезеңдерін атап кеткен. “Арийлік ұлт” оңшыл экстремистік ұйымы, “Аум Синрике”, “Ирландияның республикалық армиясы”, “Хамас” (Исламдық қарсыласу қозғалысы), “Хезболлах”, т.б.

4. Діннің әлеуметтік ролі. Гуманист және авторлы тенденциялар. Діннің мәнін әлеуметтік-мәдени тұрғыдан түсіндірудің негізгі үлкен кемшілігі онда адамның мәні оның әлеуметтік-мәдени деңгейіне бағытталған. Бірақ адамның мәні көпдеңгейлі. Осы көпдеңгейлікті ескерудің формасы ретінде бүгінгі күні діннің мәнін түсіндірудің терең — психологиялық пайымдауы болып табылады.

5. Құдай ілімі және дінді теологиялық тұрғыда түсіну. Тарихи дінтануда «адам табиғатының» ерекшеліктері негізге алынып жасалған діннің антропологиялық концепциясы батыс философиясында кеңінен танымал. Л. Фейербах дінді адам тұрмысының бейнесі ретінде түсіндірді. Ол адамды Алла жаратқан жоқ, ал адам өзінің қалауы мен қажетіне қарай өз Құдайын жасап алды деп санады.Антропологиялық концепцияның теологиялық және идеалистік теориядан айырмашылығы — дінді адамның елестетудің, қиялылықтың салдары ретінде қарады. Француздың діни социологы Э. Дюркгейм (1859-1917) әлеуметтік концепцияның атасы деп аталды. Дюркгейм Құдайды әлеуметтік тұтастық көрініс ретінде қарап, діннің әлеуметтік табиғатын атап көрсетті. Дюркгейм дін кез-келген қоғамға қажет, ол адамдардың мәңгілік серігі деген тұжырымға келді. Э. Дюркгейм дінді әлеуметтік өмірдің мазмұнын беретін белгілер мен рәміздер жүйесінің бар екенін басып айтады. Діннің мәнін түсіндіретін неғұрлым маңызды концепциялар қатарына феномен ретінде оның әлеуметтік мәдени себептілігіне көп көңіл бөлетіндері. Дінді адам жатсынуының формасы деп түсіну (Л.А. Фейербах, К.Г. Маркс). Теологиялық анықтама. Теология (грек theos — құдай және legoc – ілім, сөз, ақыл, ес) құдай туралы дін ілімі- белгілі діннің ілімдерін жүйелеуі – деген түсінік береді. Қандайбір теологиялық көзқарастың түрлері болмасын олардың бастарын біріктіретін бір амал – иррационалдық көзқарас арқылы жүріп жатады.Казіргі кезде дінтану өкілдерінің бірқатар анықтаулары бар: теологиялық, философиялық, социологиялық (әлеуметтік), психологиялық және т.б. Теологиялық анықтама бойынша – Құдай реалді күш және адам өзінің сүрү процессінде онымен қатнас жасайды. Теология анықтау болса, барлық анықтаудан ерте де, бірінші болып есептеледі. Теология – барлық үлкен дінің догмаларының системасы. Бұл систамалық көзқарас бойынша дінің табиғатын сол дінің ішінен түсіндіргіші келуге тырыстырады және сол бір діни тәжрибе негіздейд. Дін дегеніміз Құдай мен адамның кездесуі деп түсіндіреді. Себебі дін дегеніміз (лат.сөз. religiaze)- «байланыстыру» — деген сөз арқылы анықтайды дейді.Олардың айтуы бойынша «дін» деген ұғым құдайдан келетін түсінік. Дін арқылы адам құдаймен байналыс жасайды. Құдай түралы түсінікті діни сезім аркылы білеміз. Діни сезім, түсініқ адамның сана сезіміне априорлы Құдай беріп қайған. Діни тәжрибе арқылы біз Құдайның құдіретін танып білеміз. Сонымен, теологиялық көзқарас бойынша дінің не екенін былайша анықтайды: теология құдай туралы білім болғанымен, теология құдайдың болмысын зерттемейді, ол құдайдың Өсиетін зерттейді. Ол өсиетті күмәнсіз сенуге, қабылдауға шақырады. Сондықтан, теология дегеніміз құдай туралы ілім емес, ол құдайдың айтып кеткен өсиеттері туралы білім. Былайша айтқанда теология құдайдың сөзі емес, ол құдайдың сөзі туралы сөз болғандықтан, теология адамның ақылын, ой парасаттарын құдайдың өсиеттерін түсіндіру үшін қолдану керек екенін көрсетеді. Осыдан, теологияның өзі догма емес, дамитын ғылым есебінде қарастырылады. Теология арқылы адамның ақыл жолдары, логиқалық көзқарастары сол бір биік сенімге, құдіретті күшті сенімдерге қарай бойұрғандықтан, ол адамның сенімін, ой өрісін жоғарғы дәрежеге көтерді. Басқаша айтқанда Сенетін сенімді, сенім арқылы сену — деп түсіндіреді. 6. Ру-тайпалық діндер: тотемизм, магия, фетишизм және анимизм Дінтанушы ғалымдар тайпалық, ұлттық және әлемдік діндерден бөлек дінге ешқандай қатысы жоқ, яки, дін деп атауға болмайтын кейбір топтарды «Дәстүрлі емес культ- тар» деп атайды. Мұндай культтарға «сатанизм», «криш- найзм» секілді діни топтар жатады. Тотемизм- оның руды белгілі бір, румен және бір белгілі бір заттар, көбінде тірі заттар немесе жануарлардың ру негізі бір әке және анадан таралғанбыз деп санау. Ертедегі рулық қоғамда аң аулау мен үй жануарлардың адам өміріне, оның өмірі тікелей сол жануарларға байланысты болғандықтан (жануарлар тамақ болды, киіндірді, көлік болды) малдардың алдында рызашылығын білдіріп, жануарлардың бірер түрлерін киелі есебінде қарастырды. Киелі жануарларды кетін жемей, құрметтеп олар үшін әртүрлі аңыздар айтып, өлеңдер шығарып құрметтеді. Егер де тотемнің етін жейтін болса, онда үлкен салт — жораларында сойылған тотем етін сол ру мүшелдеріне таратып беріп отырады, ал ру адамдары бұл біздің етіміз деп пікрлесті. Ру тайпалық қаумдарда тотемдік түсінік табу (тиым салу) деген түсінікке алып келіп жеткізді. Табу арқылы ру – тайпалық қатынастарды реттеу және тотемдік жануарларды өлтіруге, етін жеуге тиым салу. Тотемдік түсінік арқасына «тийы салу» системасы шықты. Ондай табулық система сол қаумдардың ара қатнастарын реттеүге үлкен жәрдем берді. Мысалыға, жаныстық қатнастарда жақын ағайп адамдармен қан араласпау, әртүрлі тамақ асын немеү, үймүлкіне тимеү т.с.с. табулардың түрлері шықты. Қазіргі қандай дін болмасын тотемнің ізін табуға болады. Міне осы күнге дейін Африка континенті төтемдік жер деуге болады. Үнді мемлекетінде төтемдік көрініс – сиыр. Сиырды құрметтеп, киелі есебінде оның етін жемейді. Кейбір кастлар керек болса сиырдың сүтін де ішпейді. Фетишизм – (португ.сөзінен сиқырлы зат), деп әртүрлі заттарды, кейде өсімдіктерді киелі есебінде қарастыру. Әр алуан заттардан бірер заттарды немесе затты бөліп алып, оған киелі, құдіретті мән беріп, сол зат арқылы өзіне қолайлы, керек оқиғаға әсерін тигізеді деп ойлау. Ондай фетиштік заттарды тек табигки емес, қолдан да жасап алуға болады. Фетиштің заттары – табики: тас, ағаштың бөлігі, аңның тісі, …келе келе қолдан жасалған заттар: талисман, крест, икон, жарты ай т.с.с. Осындай заттардың арқасында әр түрлі аурудан сақтану, көзтиюден сақтау, жаулардан сақтау, аң аулауда ол заттар жәрдем беруі және т.с.с. Тағыда дінің жабайы түрін магия деп атайды. Магия -(грек.тіл. сиқыршылық, тәупшілік), бір обьекетіге иррационалды түрмен әсер етуі, немесе әртүрлі сөздермен сол бір кезекті оқиғаны өзінің көзқарасына сәйкес етіп өзгерту. Оның шығу себебі, ертедегі қаумдағы адамдардың сөз, сөйлем, пікір байлығын игере бастағаннан шығады деуге болады. Ол адамдар сөз байлығы немесе пікірді қолдана білген адамның зор нәрсемен қаруланатынын білген. Сөзбен адамды жұататын, әлсіз ауыру адамдарға дем беріп, оның жазылуына жәрдем беруге болатынын байқаған. Тағыда, сөзбен адам жүрегін жаралауға болатынын байқаған. Сондай сөзге шебер адамдар, адамның сөзбен психологиясына әсер ете отырып оны кәсіпке айландырады. Әлемге мифтік көзқараста, адамдар жеке затпен оның атын дербес айырмады. Егерде бір адамның атына жаман немесе жақсы сөздер айтса, сол адамға әртүрлі әсер етіледі деп түсінді. Магия тек сөзбен ғана шектеліп қойған жоқ, ол әртүрлі іс әрекеттермен бірігіп жасалып отырды. Магиялық іс әрекетпен басқа тыс жасырын күштерді қолданып, көздеген мақсатқа жету. Англияның атақты этнограф Б. Малиновскийдің ойтуы бойынша, магиялық түсінікті адамдар теқ өздерінің шамасы келмейтін немесе өз күштеріне сенбейтін ситуацияда қолданлады дейді. Мысалыға, майда балықтарды аулауда магиялық іс-әрекеттер қолданылмайды да, ал үлкен аккулалар аулауда қолданылады. Үй салғанда магия қолданылмайды, ал қайық жасағанда магия қолданылады. Анимизм (лат.тіл.жан)- деп, жан бар дегенге сену. Анимизмнің алғашқы түрі, Аниматизм деп аталады. Аниматизмдік түсінік жан мен тән (дене) бірге өмір сүреді. Тән өлсе немесе қираса жанда өледі. Ал, анимизмде «жан» тәнен дербес өмір сүрее алады. Бұндай түсінік ертедегі адамдарда шығу себебі көптеген құбылыстарды білмеуі, түсінбеуі. Мысалыға, түс көру, ауыру, өлім, тағы сондай әсерленушіліктен және галлюцинациялық елестетудің не екенін білмей, Жабайы философ денеде жан бар деп, ұйықтағанда ол жан,анда — санда денені тастап шығып келіп отырады деп түсінді. Ондай түсінік өлгененсоң ол жан дербес өмір сүрер деп ойлады. Жан дербес өмір сүретін болса, оған да өмір сүретін орын керек болды, осыдан барып ол дүниеде олар өмір сүреді. Екінші жағынан, анимистік түсінік қоршап тұрған әлемдерге де тарады. Жабайы адам қоршап тұрған дүниенің барлығының жаны бар деп түсінеді. Оларда адамға ұқсап ойлайды, сезінеді деді. Э.Тайлордың 1832-1917) айтуы бойынша, түземіс аяғын ұрып алған тасты тістеп алуға дайын тұрады, оныда ауртқысы келеді – дейді. Осындай түсінік келе – келе барлық табиғаттың күшіне айналып құдіретті күшке айланады. Әрбір құбылыс жаны бар күшке айналып эволюциялық даму салдарынан политеистік (көп құдай) және дами келе монотеистік (бір құдай) діни көзқарас пайда болады. Анимистік түсінік қандай бір дін болмасын, қазіргі күрделі діндерде сақталып келеді.

Тотемизм — өмір сүрген ортада кейбір аңдар мен жа- нуарларды, сімдіктерді киелі деп соларға сиыну.

Фетишизм –  қандай  да  бір  затты  қасиетті,  киелі деп сенумен сол затты өзімен бірге алып жүру

Анимизм - түрлі рухтарға табыну нәтижесінде пайда болған сенім.

7. Ұлтық-мемлекеттік дін ұғымы. Ежелгі Мысыр және Месопотамия діндері. Ең бір ерте дәірде, бірінші мемлекет күрастырған халық Египет деп аламыз. Ол мемлекет Нил өзенің жағасында шығып ең бір биік өркениеті жеткен мемлекетік болды. Египет мемлекетінің билеушілері – перғауындарды құдай деп санады. Ал, Ра құдайы құдайлардың құдайы немесе перғауындар (фараондар) оның ұлдары деп санады. Египет халқының тағы бір ерекшелігі – ажалға қарсы шығулары. Ол халықтың өлмей мәнгі жасауға үмтулулары және бұндай – діни көзқарас тек дінге емес және мәдени салаларға, саяси, экономиқаға да үлкен әсерін тигізді. Халықтар мәнгілік өмірді қамтамасыз ету мәселесінде адамның денесіп сақтап, тірлікте оған қажет болғанның бәрімен қабірде де қамтамасыз ету керек болды, демек денені бальзамдан, оны мумияға айландыру, не болмаса өлген адамның денесіне ұксас етіп, оның мүсініп жасау кәсінке айналды. Себебі, өлген адамның денесі сақталса оның жаны оған қайта оралады деп түсінді. Египет халықтары парғауындарда да басқа аруаққа да сенді. Падшалардың, перғауындардың өздері немесе от басынағы адамдар өлсе, олардың кұрметіне пирамидалар (мазарлар) салатын болды. Ал, ақшалары аз, қатардағы Египет азаматтарын матаға орап, көпшілік Зираттарының шетіне көме салатын болды. Көне Египет заманында бастықұда Ра дан кейінгі төмендегі құдайлар да болды. Ол құдайлар өздеріне арналған жекелей қызметтері болды. Мысалыға: өлім құдайы – Осирис. Ол жер астының құдайы. Құнарлы жер мен аналықтың құдайы, Осиристің қарындасы, әрі әйелі – Исида құайы. Шындық пен тәртиптің құдайы – Маат және т.б. сондай құдайлар. Осындай көп құдайлықтың басын қоспақ болған Перғауын Аменхотеп (б.з.б. 1419-1400 ж.), діни реформа жүргізді. Ол көп құдайлық түсініқті жайын бір құдайға сенү керек деді. Ол құдайдың атын Атон деп қойды. Осының арқасына Мемлекеттіқ монотеистіқ дін қүруға әрекет жасады. Онан кейінгі Аменхотеп IV (1419-1400 ж.б.д.д.), де бір құдайлық реформаны жалғастырды. Бірак ол реформадан ештеке шықпады, оған қарсы көптеген жрецтер шығып бұрынғы ескі құдайлардың түрлерімен біріктірілді. Біздің з.б. 332 ж. македондықтар Египетті өздеріне бағылыпты етүмен қатар, Египет абыздары Македонскийді жақсы қарсы алып, оны «Құдайдың үлы» деп жарилады. Осы мен қатар египеттіқ және Гректердің құдайларының бейнесі қалыптасты да, оған Египет халықтары отбына бастады. IV-мың жылдарында б.д.д. көс өзен байында Шумер, Аккад, Вавилон, Ассирия, Иран сиякты түрлі мемлекетер пайда болы. Олардың солкездегі мәдениеттері Египет мәдениетімен қаттар болды. Қос өзеннің ең көне дәурдегі мәдениеті Шумер-аққат мәдениеті дейді. Шумер мемлекетті арасан зөр өкениетке жетт. Адамзат тарихна алғашқы «алтын ғасыр» поэмасын беді. Дүние жүзіне бірінші рет кітапханалық қаталогтар жасауды игерді, медицинада, дәрі-дәрмек жасауда және т.б. табыстарға жетт. Шумерлерің діни накым – сенімдері де жан-жақты дамыған болды. Өз құдайларын «діңгір-тәңір» деп атаған шумерлер әлемді жаратушы – «Ан-ки» құдайы болса, аспан құдайы – Ан, жер құдайы – Ки және тағы санда 50-астам көн құдайлық – Политеизм ік дін болды. Шумерлердің Политеистік діни көзқарастары, әсіресе топан су мифі, бірінші еректі құдай балшықтан жарату және оның қабырғасынан әйелді жасау ақыздары, кейінен Вавилондар мен ассириларға, олар арқылы гректермен еврейлерге жетті. Бұндай аңыздар Иуда және Христиан дініне бастаусыс болды десеңте артық болмайды.

(бір ғана ұлт өкілдері ұстанатын діндер:   индуизмді  үндістер,  сихизмді  жапондар  ғана ұстанады). Мысыр Респуликасының діні - Ислам. Олар: 90% — Сүнни мұсылманлар, 5-6% суфи және 3-4% шиға.

Басқа ең үлкен діні - мәсіхшілік, бүкіл елде 16% осы дініге кіреді. Олардың көпшілігі Александрияның Копттік Православ Шіркеу мүшелер. Басқа да шіркеулер — КопттікКатолик және Копттік Евангелик (Протестанттар).

Мысырдың заңдары Шариғатқа негізделеді.

«Копт» сөзі арабтың «купт» сөзінен, ал оның өзі гректің «эгиптос» сөзінен шыққан. Бірақ түп тамыры одан да тереңіректе ежелгіегипеттік «Ха-Ка-Птах» сөзінен таралуы да мүмкін. Коптар Ніл алқабын мекендеген алғашқы египеттік христиандардың ұрпақтарымыз деп санайды. Египтегі христианшылдықтың пайда болған жері Александрия, бұл жерден ол елдің ішінде екі негізбен: анахореттік және монаштық қоғамдастық ретінде тарады. Коптар Иисус Христосқа екі – тәңірлік және адамдық табиғат емес, тек бір ғана тәңірлік табиғат қана тән деген сенімді ұстады. Әлемдік Халкидон Соборы 451 ж. монофизиттікті қате ілім деп айыптағаннан кейін, Египеттегі копт шіркеуі ортодоксалды христиан шіркеуінен ажырады.

Мысырды 641 жылы арабтар жаулап алғанға дейін бірнеше ғасырлар бойы христиан елі болып келді. Енді коптар Египеттің 68-миллиондық тұрғындарының ішіндегі шамамен 5-7 млн. деп саналады. Олар мұсылмандармен қатиар өмір сүреді, тіпті кейбір уақытта шіркеудің қоңыраулықтары мешіттердің мұнараларымен көрші орналастырылған.

Копт шіркеуінің басында патриарх тұр, қазіргі уақытта Шенуда ІІІ, резиденциясы Александрияда. Коптар ұқыпты сыйынады және пост (еттен және сүт тағамдарынан бас тартады) ұстайды. Олардың литургиясы православ ғұрыптарына жақынырақ.

«Месопотамия — архивтер отаны» деп тегіннен-тегін атамағанын атап өткіміз келеді, өйткені мүнда мемлекеттік архивтермен қатар жеке адамдардың да архивтері болған. Сонымен қатар шумерлер — ең көне медициналық еңбектердің, дәрі-дәрмек рецептері жинақтарының авторлары, диқаншының түңғыш күнтізбегін жа¬саған да осы шумерліктер.

8. Индуизм. Ежелгі Үнді халқының бсты діні. Индуизм - әлемдегі ірі діндердің Бірі. Индуизм б.д. дейінгі бірінші мыңжылдықта пайда болды. Ол адамды рухани құтқарудың үш жолын ұсынды. Олар:

қасиеттері істер жолы;

таным жолы;

адалдық жолы.

Индуизмнің тұңғыш қауымы – «адживака»тақуалық жолын тұтып, тән құмарлығымен күресті . Бірақ , Вишнуға табынды. «Адживака» діни идеяларын «бхагаватами» толықтыра түсті . Ол Вишнумен қатар Кришнаға тең дәрежеде құрмет көрсетті. XII ғасырда брахмандар жарты құдай – Рамаға ерекше тұғыр орнатты. XV ғасырда діни ғұрыптар қара халықтың тілі болып саналатын хинди тілінде атқарыла басталды . Осының нәтижесінде Вишнудің көпшілік арасындағы мәртебесі жоғарылай түсті . Шиваға құлшылық жасау да осы құдайды мойындаушы қауымдардың бірлігінің нығаюына қызмет етті . Бірақ , көпқұдайлық үнді халықтарының одан әрі қауымдаса түсінуіне кедергі болған жоқ. Керісінше, осы көп құдайлар біртұтас діни түсінік аясында құрметтеліп, индуизм баршаның дініне айналды. Индуизм үшін «Махабхарата» және «Рамаяна» эпостары-Үндістанды арий тайпалары жаулап алуы кезеңіндегі үнділердің қаһармандық күресі туралы әңгімелейтін қасиетті аңыздар жинағы. Поэмада индуизм құдайлары пантеоны туралы әңгімелейтін қасиетті аңыздар жинағы. Поэмада индуизм құдайлары туралы кең әңгімеленеді. «Рамаянада» Раманың және оның жұбайы Ситаның өмірі баяндалады. Индуизмнің діни ескерткіштерінің ішінде құрылымдық жағынын «Махабхарата» эпосына енетін дүниетанымдық проблемаларға түсініктемелер беретін «Бхагават-Гита» философиялық концептия тұтастығымен ерекшеленді. Концепцияның негізінкүллі болмыстың бастауы ретіндегі пракрит туралы және одан дербес таза рух – пуруша туралы ережелер құрайды. Осылардан шығарма авторларының екі негізді мойындаған дуалистік көзқарасы көрінеді.

Индуизм термині Синдху өзенінің парсы тіліндегі атауы «Хинду” деген сөзден негіз алған. Кейіннен бұл сөз тек өзен мен оның жағасындағы Үнді елін ға¬на білдірмей, сол елдегі халықтың атауына айналған.Индуизм дінінің ерекшелігі, мұнда құдайлардың саны өте көп, бәріне ортақ бір құдай жоқ. Діннің негізін салушы да, белгілі пайғамбар да жоқ, бірақ көптеген жеке білімдерді таратушы, рухани ұстаздар бар. Бір ортақ қасиетті кітап жоқ, оның орнына әр бағыттың негізі болып саналатын жазбалардың беделі өте күшті. Бұл дінде жалпы мойындалатын сенім символдары мен талаптары болмағанымен, индуистердің дүниетанымында ерекше орын алатын  ұғымдар (дхарма, карма, сансара, мокша, Брахман, атман, варна, каста т. б.) бар. Индуизмдегі құдайларды  бір атпен атау, бір түрге біріктіру мүмкін емес. Мұнда құдай  тұжырымдамасы әр түрлі, себебі индуизм Үндістанда ғасырлар бойы жинақталған жазбалардың барлығын өзінің қасиетті кітаптары ретінде қабылдаған, сондықтан да осы кітаптарда аталған 33 құдайдың (11-і аспандағы,  11-і ауадағы, 11-і жердегі) бәрі индуизмде мойындалады.  Индуизм Веда дан көптеген көзқарастарын сақтап, ары қарай дамытты. Мысалыға, «қарма» туралы, Ведтің қасиеті екенін, «сансара» туралы — өмір жанының тоқтамауы, жаның бір денеден екінші денеге көшуі және т.с.с. Индуизм үнді халы үшін қатардағы дін емес, ол өмір сүру формасы, этикалық, адамгершілік және жеке адамның өмір сүру мәні болып есептеледі. Индуизм діні Брахман дініне қарағанда өте қарапайым да түсінікті. Индуизм дінінің құдайлары адамдардың мүсініне жақын және өмір сүру формасыда түсінікті. Осы дін бойынша негізінен үш құдай барлығына сенеді. Брахма, Шива және Вишну. Әрбір қайсысының өзінің мүсіні, мінезі және істейтін ісі бар. Брахма — әлемді барлығын жаратушы, барлық нәрсенің түп негіздік бастамасы, ең жоғары ақиқаттың бірлігі, әртүрлі тірі нәрселердің негізі мен қозғаушы күші. Ол әлемді былай жаратты: алғашқы суда Брахма ішінде бар алтын жұмыртқа пайда болған, өзінің рухани күшымен алтын жұмыртқаны екіге бөліп аспан мен жерді, тағыда ауаны, бірінші элементі, құдайларды, уақытты, планеталарды, тауды, өзенді, адамды, өсімдікті және жануарларды жасайды. Барлығын жасап алып өзі демалады. Өзінің жасаған нәрселерінің слулығын көріп отыру үшін өзіне төрт жүзін жасайды, ауаға ұшып кеткенде бесінші бетін жасайды. Брақ ол бесінші беті Шива құдайына жақпай, ол бетін жояды. Брахма қазіргі кезде үлкен беделі жоқ. Үнді халықтары көбінде қалған екі құдайға шоқынады, Шива мен Вишнаға. Шива өз мүсініне көптеген құдайлары ендіреді. Шива-қатал да, қорқынышты құдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар жабысқан, мойнында – бас сүйектер. Шива-өнер мен ғылымның, салтанатты өмір мен махаббат сайранының құдайды.

Үшінші құдай мүшесін Вишну дейді. Вишну – адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адамдарды зұлымдық пен қатыгездіктен қорғайды, оларды қауін – қатерден сақтайды және адамдарға шындықты жариялан отырады. Ол Шиваға қарағанда қарапайм. Ол өте бейбітшіл, бірақ кейде сотқарлық жұмыс істеп қояды. Ол әрдайым әртүрлі образдармен көрінеді.

9. Ежелгі Қытай діні: Шань-ди ғұрыпы, Аспан ғұрыпы, даосизм және конфуцилік. Конфуцийшілдік — діни философиялық ілім. Б.з.б. 6ғ Қытайда пайда болған, Конфуцийшілдік негізін қалаушы — Конфуций (Кун — цзы). Бұл ілімін негізіне сүйенсек, адамдар «бекзат» және «төмен» болып екіге бөлінеді. Конфуцийшілдік ілімі бойынша, ел басы болып, қызметші қызметші болып, әке әке болып, бала бала болып өмір сүруі керек. Кіші үлкенін айтқанын екі етпей тындауы керек, төмен сатыда тұрған өзінен жоғары тұрғанға бағынуы керек. Даосизм (қыт. 道教, dàojiào) — атақты ойшыл Лао Цзы идеяларына негізделіп құрылған ежелгі Қытай философиялық және діни дәстүрі (тікелей аудармасы«жол мектебі»), Даосизм — табиғат күштерін мойындаудың және онымен үйлесімділікте болудың маңыздылығын қолдайтынтеория.[1]

Даосизм — байырғы Қытай философиясындағы негізгі бір бағыт. Б.з.д. 4-3 ғасырда пайда болған. Даосизмнің негізгі идеялары «Лао-цзы» және «Чжуан-цзы» трактаттарда берілген.

«Чжуан-цзыда» конфуцийшілікке қас идеялар айтылып, табиғат қоғамға карсы қойылады. Адам өзін қоршаған міндеттерден босанып, табиғатқа жақын тұрмысқа қайтса, Дао (әлемнің түпкі негізі, сезімге қонбас сырды, тіршіліктің бүтіндігі) жолына келеді деген ой-пікірді білдіреді. Осынымен бірге Даосизмдегі табиғатты зерттеуге шақырған идеялар Қытайда алғашқы іліми түсініктердің және ойлап табулардың шығуына көмекші болады. Дін – қытай қоғамы даму тарихының ұзына бойына өзінің формасы мен мазмұнын өзгертіп, толықтырып, байытып отырды. Сөйтіп дін қытай халқының сенім-нанымына ие болумен бірге, оған жетекшілік етіп те келді. Әрине, барлық діндер секілді, дәстүрлі қытай діндерінің түп-тамыры да ежелгі қытай наным-сенімдерінде жатыр.Ал ежелгі қытай діндері – табиғат құбылыстарына табыну, киеге табыну, рухқа табыну, тотемге табыну, жыныс мүшелеріне табыну, ата-баба аруағына сиыну, әулие-батырлар рухына сиыну т.б.- да толып жатқан алғашқы наным-сенімдер негізіндегі көп құдайлы діндер болатын. Бұл көп құдайлы діндер – қытайдың дәстүрлі діни сенім-нанымы қалыптаса бастаған алғашқы Чинь мен Хань дәуірінде бар болмыс-бітімімен жарқырап көрінді.

10. Ежелгі Греция мен Ежелгі Рим діндері. Діни мифологиялық көзқарас бойынша: алғашқы кезде Хаос (түпсіз түң-ғиық) өмір сүрді, одан жер күдайы Гея және жерасты қүдайы Тартар шықты. Гея аспан қүдайы, әрі баласы, әрі әйелі Уранды туды.Екінші қатар күдайлары, Гея мен Уранның балалары — Титандар туды. Уран қауіптеніп, орнымды тартып алады деп, өз балаларынан қорқып, оларды жер астына Тартар күдайына беріп қамап қояды. Бірақ Титандар жер астынан күтылып шығып, әкесінің тағын тартып алады. Олардың ішінен Кронос, уақыт күдайы, өз балаларын жеңіп, барлық әлемге тыныштық орнатады.Үшінші қатарлық қүдайлар басталады. Кроностың ең кіші баласы Зевс — найзағай және жауын қүдайы, өзінің әкесін жеңіп бас күдайға айналады. Оның әйелі Гера — аспан қүдайы және неке қамқоршысы. Зевс өзінің ағайындары Посейдонға теңіздегі билікті, Аидқа жер асты патшалығын береді. Сүлулық пен сүйіспеншілік күдайы Афродита мифтер бойынша теңіз толқынынан жаратылған. Үшінші қабатты қүдайлар Олимп тауында орналасады.  Ертедегі Рим діндері. Ежелгі Рим діндерінде Грек дініндей айқындық миф жоқ. Олардың діні қарапайым, сөзге сараң болды. Керек болса ертедегі Рим діндерінде күдайлардың суреттері мен образдары болмады.Рим қүдайлары үзақ уақыт антропоморфтық түрде, Юпитер болса, шақпақ тас түрде, Map күдайы найза түрде, Веста қүдайы от-жалын түрде бейленді. Римдіктер жай ғана Юпитерге сенсе жеткілікті деп түсінді. Пуникалық соғыстан кейін Рим мен Греция елдері тығыз байланыс жүргізді. Рим Эллада мәдениетін қабылдап, оның дінін өздеріне таратты. Гректердің қүдайлық түсінігінен, Римдік қүдайлар шықты.Ежелгі грек діндері бұл әртүрлі діни наным сенімдердің біртұтас эволюциялық тізбек ке байланысқан кең жиынтығы.Себебі бұрынғы замандардағы гректер б.з.д IV-III мыңжылдықтар шегінде біртұтас конгломерат (ЛАТ.conglomeratys-әртекті механикалық қосылыстардың жинастырылған жиынтығы.)құрған және Iiмыңжылдықта Балқанның Оңтүстігі мен Эгей теңізі аралдарына қоныс аударған ертедегі үндіеуропалық тармақтардың бірі болған.

Бірақ олар көшіп қонып жүргенде,біршама дамыған,мыңжылдықтан артық тарихы бар мәдениеттермен тоқайласып қалып отырды. «Абориген және келімсек халықтың наным сенімдерінің әуел бастағы тұтастығы негізінде грек дінінің ертедегі тобы құрыл ды. «Ертедегі гректердің діни түсініктері даму барысында үш кезеңнен өткен: -Элладағы басып кіргенге дейінгі; -криттік-микендік; -классикалық немесе гомерлік. Ертедегі гректер дүниені жаны бар,қасиетті заттар мен құбылыстарға айналған,тұтастай бір пері сияқты тіршілік иелері қаптаған нарсе деп қабылдаған.Сондықтан да кейіннен біз Гомердің «Илиадасы» мен «Одиссейінде», Ге сиодтың «Теогониясында» теогония гр.theos құдай,geneia туу құдайдың пайда болуы ту ралы миф,көптеген құдайлар,бастапқыда перілер мен сатирлер болып көрсетілген.Құ дайлар:Силен(сұлу әйел тәңірі),Гермес(Олимптің ұлы қзұдайларының бірі) т,б.Гректер дің абригендік наным сенідердің элементтерін бойына сіңірген криттік микендік діні өзінің даму сатыларында «жауынгер жер өңдеушілердің бөлек бөлек тайпаларының қа рабайыр культінен діни ілімдердің жалпыгректік аумағына өтуге және діни философи ялық алыптастарлықтың алғашқы тәжірибелерін үйренуге дейін жетті»

Ежелгі Рим діндері.римдіктер өздерінің діни түсініктері мен құдайларын ертедегі грек терден алған деп есептеу қабылданған.Олай деу негізсіз де емес.Ертедегі Рим дінінің Ертедегі Грекия дінінен өзіндік және талас тудырмайтын айырмашылықтары бар екеніне көз жеткізу қиын емес.Діннің мағынасы «римдіктердің түсінігі бойынша,құдай ларға қатысты міндеттерді қатаң орындауда жатыр,ал ол олардан да нақтылық пен па расаттылықты талап етуге жол ашты.»Мұндай дін римдіктердің көршілері гректер таң даныс білдірген:сөзге берік болу,дәлдік,бірақ сонымен бірге немқұрайлылық,ойқиял дың жоқтығы сияқты мінез құлықтарды қалыптастырды.Римдіктердің пайымдауынша, әрбір отбасының немесе рудың өздерінің желеп жебеушілері немесе рухтары бар:ман дар(мейірімді құдайлар),ларлар(ошаақты және отбасын қорғайтын құдайлар)пенаттар( үйдегі сақталған артық ауыс заттардың,қойманың құдайлары).Римдіктердің түсінігі бой ынша,әрбір адамды дүниеге келгеннен бастап өлгеніне дейін ереше құдайлар желеп жебеп жүреді:Ер адамға Гений,әйел адамға Юнона.Римдіктердің абстрактілік түсініктері білдіретін тәңірлері де болған:Пакс бейбітшілік;Конкордия келісім;юстиция әділеттілік;

Фортуна бақыт,сәттілік.Ертедегі Римдіктерде алғаш рет императорлықты Құдайдай көрді.

11. Иудаизм Еврейлердің ұлттық діні. Иудаизм ХІІІ ғ.б.д.д. Еврей халықының арасында шыққан дін. Иудаизм деген сөз Еврей тайпасынан шыққан Иуда руының атынан аталады. Иуда руы еврей халқының 12 рудан шыққан ең ірі және бірінші падшашы Давидтан таралған беделді ру болады. Олардың құдайы Яхва (Найзағай құдайы, от құдайы, су құдайы) барлық рулардың құдайына алынады да монотеистік — жеке, бір қудай болып танылады. XIII ғ.б. д.д. еврейлер Палистинаны жаулап алған соң, Яхва құдайының құрметіне Ирусалим храмын салады. Жалпы иүдаизм дінінің дамуын үш кезеңге бөліп көрсетуге болады. Бірінші, библиялық кезең – библияның шығуы немесе оның басқа негізгі бөлімі. Ескі өсиет (ХІІІ-ІІ ғғ.б.д.д.) — Танах деп иудейлер атайды. Танах болса 39кітабтан тұрады. Оны шығуына ежелгі Шығыс елдерінің діндерін, аңыздарын және дүниеге деген көзқарастарын, мифтерін, өлеңдерін, және т.с.с. қолданады. Танахта, құдай Яхава алты күнде, жерді, аспанды, күнді, айды, жұлдыздарды, жануарларды және өсімдіктерді, онан соң бірінші адамдарды Адам мен Еваны жаратып,оларды жұмаққа (Едем бақшаға) орналастырады да, онан соң оларды «бірінші күнәлігі» үшін — өмірдің не екенін блгісі келгені үшін, жұмақтан қуып, жерге жібергендігі айтылады. Сонан соң, Адам мен Еваның ұрықтары күнәлікті болғандықтан топан су жібереді, Ной мен олардың балалары Кеме Ковчек тұрғызып аман қалады және т.с.с. дінге түсініктер жазылады. Ескі өсиетте тағыда дінің негізге догмалары, моральдық қатнас, әртүрлі бұйрық жарлық, Мойсейдің 10 өсйеті, жалпы барлықЕврей халқы осындай өсиеттерді бұлжытпай орындаулары керек деп түсіндіріледі. Жалпы алғанда, Ескі өсиет те ерте дәурдегі халықтардың дүние танымдық көзқарастары, олардың қоршап тұрған әлемдердің құбылыстанып фантастикалық түрде түсінуі, түсіндіргісі келуі, сол кездегі Еврей халқының тарихы, әдет ғұрыптары, салт жоралары діни көзде жазылу тұрғысы деп қарастырамыз. Екінші кезең Иудаизмнің – Талмуттық даму кезеңі деп айтамыз. Құл иеленушілік дәріндегі еврейлердің өмірлері туралы, діни формада көрсетіледі. 70ж. б.д.д. Рим империасының Палестинаны жаулап алуы, ондағы Иерусалим храмын бұзуы, еврей халықтарының құлдыққа түсіп өз елінен тарап басқа елдерге кетуі туралы айтылады. Еврей халқының өмірінен, оның рухани дүниесі мен мұраларынан Інжілдің (Библия) ең көнедегі үлгісі – Көне өсиеттер көптеген қызғылықты мәліметтер береді. Бұл кітапты мұқият ден қойып оқыған адам оның әр жолынан оны құрастырушылардың дүниеге келетін жаңа құтқарушыны тағатсыздақпен күтуін сезінген болар еді. Көне өсиеттерді христиандар өздерінің діни кітабы санайды. Сонымен бірге ол еврейлердің қазіргі діні – иудаизм діні Қасиетті жазуларының да негізі болып табылады. Мұнда ешқашан сәйкессіздік жоқ. Өйткені Христостың өзі де еврей халқының ортасынан шыққан пайғамбар, христиан діні мен иуда дінінің арғы тамыры бір жерден барып қосылады. Мәселе еврейлердің Христосты шын Құтқарушы тұрғысында қабылдамауында. Еврей деген халықтың өзі қайдан шыққан? “Еврей” деген сөз, ғалымдардың пайымдауынша, “өзеннің арғы бетінен келегндер” немесе “кезбелер”дегеннен шыққан. Еврейлер мен арабтар негізгі бір тамырдан тарайтын нәсілдес халықтар. Көне замандарда еврейлер де Арабия түбегінде тұрып, мал бағумен күн көрген. Беймәлім себептермен олар оқшауланып, батысқа — Сирияға, Жерорта теңізі аумағына қарай қоныс аудара бастаған. Олар осы жолында арында Евфрат өзенін кесіп өткен. Бәлкім, “өзеннің арғы бетінен келегендер”

12. Буддизмнің шығуы. Буддизмнің ғұрыпы мен дін оқытуы. Будда діні әлемдік діндердің бірі.Әлемдік деген мағына олар халықтардың әртүрлі ұстанатынын және бұл діндердің бір ұлттың немесе туыстас этностардың шеңберінен асып,бүкіл дүние жүзіне жайылғанын Будда діні тәртіп бойынша алғанда,әлемдік дін ретінде алдығы шығады. Будда діні б.з.д.алғашқы мыңжылдықтың ортасында Үндістан да пайда болған.Оның негізін қалаушының төрт есімі болған:біріншісі Гаутама(өз ата ба басы ретінде құрметтейтін отбасынан шыққан ұлы үнді данасына тиесілі екені анық), екіншісі Сидхартха(жеке адамның есімі)үшінші Шакьямуни(Шакья тапйпасының ғұлама сы),төртінші Будда(жоғары біліммен сусындаған).Будда дініне «будда»сөзінің құдай лардың ерекше тобын белгілеу үшін қолданылатьна,ал бұл дінінің негізін қалаушы бұл топта алғашқы және жоғарғы құдай ретінде қастерлене бастағандықтан,бұл туралы Құдайға ол Будда деп аталатын будду екені туралы айтуға болады.Будданың өмірі туралы мәліметтер аз.Болашақ будда б.з.д.Viғасырды шатри әулетінің бір руының бас шысы ретіде қызметте жүрген бай жер иеленуші Шакьяның отбасында дүниеге келген. Оған Сидхартха деген есім берілді.Жаңа діннің негізін қалаушысы болмай тұрып,Сидха ртха Гаутаманың без жүз қырық тоғыз рет дүниеге қайта келгеніне буддашылар шын иланады.Яғни ол заманда ол патша да,брахман да,сопы да,саудагерде,маймыл да,ағаш та тіршілік иелері болып шықты.Ал енді оны бір рет қай жерде тлғанын айта кетсек.ол Сол.Үндістанда;гималай тауларынң етегінде жатқан Лумбина деген ауылда бай жер иелеуші адамның отбасында дүниеге келеді.оның анасы жеті күннен кейін қайтыс болады.Әкесі әйелінің туған сіңілісіне үйленеді.Әкесі оны асырап,бағып ешқандай қи ыншылықтарды көрсетпейді.Одан ол он алты жасқа толғанда ,әкесі мен өгей шешесі оны Яшодхара деген әдемі қызға үйлендіреді.(ол қызда арғы атасы Гаутама болатын)Ол жиырма тоғыз жасына дейін сарайдың сыртында не болып жатқанын білмелді.ол әкесінен жиырма тоғыз жасында сарайдан жасырын шығады.Себебі сарайдын сыртындағы өмірді көргісі келеді.сол күні оның түсініктері мен көзқарастары өзгереді. Сидхартха Гаутама енді таңдау жасап ортаңғы жолға өзін өзі қолпаштау да өзін өзі тұқырту да жоқ жолға түсті.Сөйтіп сидхартха Гаутама ұзақ ой толғанысына берілді.Ма мыр айында ай толған күні отыз бес жасқа толғанда ол қасиетті інжір ағашының астын да терең медитация отырды.кенет оған нүр шалынып,санасы сәулеленіп,аян түсті.Нұрла нып сәулелену бодхи дейді.содан бастап ол жақсылы жаманды іс әрекеттерін келесі өмірінде көрсететін,ажал мен ң туу айналылып тұратын дөңгелекті көріп қалды. Одан ол азап пен күйзелістің оның бастауларының және олардан құтылу амалдарының мәні туралы оның санасына сәуле түсіп,аян берілді.Осындай күйзелістен кейін,Будда нұр ша шып тұратын болған екен. Буддизмнің ғұрыпы мен дін оқытуы.1.дұрыс түсіну.2.дұрыс бағдар ниет пиғылы.3.дұрыс сөйлеу.4.дұрыс қылық немесе іс әрекеттер.5дұрыс өмір салты.6.дұрыс күш салу.7.дұрыс ойлау.8.ойды дұрыс жинақтау.

13.Иудаизм мен христиан діні. Уағыздардың негізгі мағынасы. Иудаизм еврейлердің діні.Шыққан уақыты б.з.д.Xiғ.Ерте дегі Иудей патшалығы территориясында пайда болғандықтан солай аталды.Иудей дінінің уағыздары ертедегі еврейлердің әртүрлі діни жалған наным сенімдері негізінде қалыптасқан.Ол дін көп ғасырлар бойы Палестина,Египет,Ливия да арасында таралған. Ол көбінесе еврей халықтарына қатысты болды.яғни олардың салтында,күнделік өмірін де тараған.Иудаизм дінінің гүлденген дәуірінде б.з,д.IX VI ғасырларда дін ғұламадағы діни аңыздарды жинап,іріктеп,оларға талдау жасай отыра,кейіннен Көне өсиеттің екін ші бөлімі болған Пайғамбарлар кітабын құрастырды.Ол кітапта пайғамбарлардың өмірі баяндалып,пайғамбарлықтың ролі уағыздалады.Иудея үшін діни ағымдар:саддүкейлер, фарисейлер және ессейлер.

Христиан діні біздің заманымыздың бірінші ғасырында құл иеленуші Рим империясын да пайда болды.Оның шығу тегін білу үшін христиан дінінің пайда болуы және дамуы кезіндегі Рим империясының экономикалық саяси және идеологиялық жағдайына талдау жасау керек.олардың жүргізген соғыстары аяқталғаннан кейін,өз үстемдігін баянды ету және нығайту үшін,ел билеудің республикалық формасынан бас тартып,мо нархиялық формасына көшті.Христиан інжіл кітап.Грек тілінен Исус Христос.Христиан діні монотоистік дін.Христиан дінінде ерекше нарсе ол Исус Христос.Христиан дінінің әлемге кең тараған бір ағымы католик діні.Католик шіркеуі бір орталыққа бағынды рылған ұйым,оны Рим папасы басқарады.Оның қолында шексіз өкімет билігі мен байлық бар.Христиан дініндегі көптеген табыну түрлерінің ішінде иконаға сыйыну. Иконаға табыну ертедегі фетешизмнің қалдығы,Имона бір жағынан,қарапайым адамдарды үнемі діни уақытта,мәңгі құлшылықта ұстау,екінші жағынан, үстем таптардың үстемдігін ақтау құралы.Христиан шіркеуінің үйретуі бойынша евангелие лерді Исус Христостың аты аталған шәкірттері жазған.Христиан дінінің негізгі бағыттары: православие,католицизм,протестантизм. Уағыздардың негізгі мағынасы

14. Христиан дінінің пайда болуына әсер еткен әлеуметтік-мәдени алғышарттары

Христиан діні біздің заманымыздың бірінші ғасырында құл иеленуші Рим империясын да пайда болды.Оның шығу тегін білу үшін христиан дінінің пайда болуы және дамуы кезіндегі Рим империясының экономикалық саяси және идеологиялық жағдайына талдау жасау керек.олардың жүргізген соғыстары аяқталғаннан кейін,өз үстемдігін баянды ету және нығайту үшін,ел билеудің республикалық формасынан бас тартып,мо нархиялық формасына көшті.Христиан дінінің тез етек алуына кейбір культ тік(культ табыну)әсер етті.

Христиан діні – екінші әлемдік дін. Ол І ғасырда Рим империясының шығыс өлкесінде, дәлірек айтсақ, Израильде (Палестинада) 30-100 ж.б.д.д. еврей және басқа ұлттардың арасында пайда болды. Палестиналық еврейлер Вавилон, Персия, Македондық жаулауды басынан өткізді. Тек 140 ж.б.д.д. Израильді өздерінің Иудей династиясы басқарды. Ал 63 ж.б.д.д. Римнің әскери қолбасшылары Гней Помней Иудейге өз әскерлерін алып кіргізді. Сонымен Иудей Рим империясының бір бөлігі болып қалды. Саяси бостандықтан айырылған Палестина халықтары бұл жасағанды трагедия есебінде қабылдады. Бұндай саяси оқиғаны діни мәнде бой ұсынды. Саяси оқиғаға олар діни мазмұн беріп қабылдады. Ата-бабаларының діни салт-дәстүрлерді бұзғаны үшін құдай жолында адамдар әділетті жазаға тартылады деген діни көзқарастар таратылды. Әсіресе осындай идеялар еврей ұлтының діни қауымдарында, хасидее тобында, фарисей ұжымында кеңінен етек алған. Фарисейлер болса басқа елдің діни өкілдерімен араласпауға, иудаизм дінінің таза болуына, діни әдет-ғұрыптарға үгіт-насихат таратты. Бастапқы кезде бұл қауымдар иудаизм дінінің әдет-ғұрыптарын, діни мейрамдарын орындағанымен, олардың өзіндік ерекшеліктері болды. Мысалы, аптасына, жексенбі күні бір жерге жиналып тамақ ішуі, нанды үзіп жеп, шарапты ұрттап ішуді әдеттендіріп салтқа (ритуалға) айналдырды. Келе-келе ондай салтқа тек шоқынған – «крещения» адамдар ғана қатынасатын болды. Бұндай әдет-ғұрыпқа, діни және идеологиялық жақтан мән беріп әрі қарай дамыта бастады. Бұндай шоқыну салты – адамдардың күнәлі екендігін және сол күнәларына өкінуі, құдай алдында кешірім сұрауы, тәубаға келуі секілді мойын ұсынғандықты білдірді. Күнәдан құтылу жолдары, жаңа өмір бастау, таза бұлақтың суымен немесе таза өзеннің, көлдің суымен тазару әдетке айналды. Бұндай діни түсініктің пайда болып, дамуына саяси-әлеуметтік жағдайларда өз ықпалын тигізді. Рим билеуші топтарының жаулап алу соғысы тоқтаған соң, басып алған елдерге билікті нығайту үшін, ел билеудің республикалық формасынан бас тартып, монархиялық формаға көшті. Рим империялық дәстүрге өтті. Жаңа дәуір, жаңа тәртіп ескі діни нанымдардың жойылуымен қатар жүріп отырды. Сонымен қатар жаңа діни нанымдардың шығуын керек етті. Жаңа тәртіптің қаталдығы күшейе түсті. Империяның басты күші құлдар еді. Құлдардың өндірістік күші әлдеқайда төмен болды. Құлдық империяның дағдарысқа ұшырай бастағаны көріне бастады. Мемлекеттік ауыр салмақтар халық бұқарасының әлеуметтік тұрмыс жағдайын нашарлатты. Құл илеушілерге қарсы күрес ұлғая түсті. Халық арасында эсхотологиялық пиғылдар кеңінен тарады. Бұндай көзқарастың шығу себебі – құлдар көтерілісінің жеңіліске ұшырауы еді. Рим империясы әлі де болса өте күшті еді. Езілген бұхара халық өздерінің тұрмыстарын жақсартамыз деген үмітінен айырылып, басқа жолдар іздей бастады. Ол кезде «құтқарушылық» жолы тең дін арқылы ғана мүмкін болды. Көрініп тұрған әлемнің күні таусылып келеді, ақырзаман болады деген тозақ туралы діни ілімдер күшейе түсті. Табиғатта жасырын әрекет жасайтын күштердің бар екені, ізгілік пен зұлымдықтың күресі туралы, о дүниенің барлығы т.с.с. түсініктер пайда болды. Ақырзаманнан соң жаңа өмір басталады. Ондай өмірді Құдайдың өкілі Христос деген алып келеді. Ол адам ұрпағын құтқару үшін азап шекті, о дүниенің рахаты туралы аңыз оп-оңай тарап кетті. Сонымен, образ бойынша айтсақ, «Христостың жеңу себебі – Спартактың жеңілуінен» шықты десек те болады. Халықтар жер бетінде әділеттілікке, теңдікке қол жетпегендіктен, олар Құдай алдында теңдік идеясы христиан дінінің қалыптасуына, сол кездегі халық арасында таралып және қолдау тапқан түрлі идеологиялық ағымдар да ықпал етті.

15. Православтар христиандардың бір түрі. Православтардың ғұрыпы мен дін оқулары. Христиан дінінің негізгі бағытының бірі ол православие.Православие Xiғасырдан бас тап Шығыс Рим империясының үстемдігіне айналды.Патриарх Константинопольский шіркеу басшысы болып жарияланғанмен,алайда оның билігі ешқашанда түпкілікті билік бола алмады,өйткені әрбір автокефальдық православиелік шіркеу өз бетінше жұмыс істеп келді және әлі де солай. автокефальдық православиелік шіркеулердің он бес ресми туріде кездеседі.Православиенің бір өзгешелігі оның дәстүршілігінен байқау ға болады.Автокефальдық шіркеулердің барлығы шіркеу тарихының Византия кезеңін де басқаша айтқанда IV VIIIғасырларда қалыптасқан діни ілімдер мен салт дәстүрлерге адалдықпен үздіге берілу қасиетін сақтай білген.Православиелік дін ілімінің негізі Киелі Жазу және Қасиетті өсиет.Қасиетті,апостолдық өсиет немесе дәстүр православие мен католицизм мойындап қабылдаған діни ережелер мен ұстанымдардың ұрпақтан ұрпаққа берілетін жиынтығы.Қасиетті өсиеттің басты міндеті Киелі Жазудың құдайдан түскендігін қолдау және негіздеу,өйцткені православтар да,католиктер де Қасиетті өсиеттерді Киелі Жазуға парапар санайды.Діни ілімнің негізгі қағидалары:шоқыну,хош иісті май жағу,күнәлардан арылу,неке қию,діни қызметке тағайындау,елеймен құрмет теу.Правослатардың діни оқытылуына:әулиелерге,литургия немесе обедияға(күн шыққаннан соң бастаолып,түс ауғанға дейін аяқталатын дін қызметі)жатады.

16. Католицизмнің ғұрыпы мен дін оқуларының ерекшеліктері. Христиан дінінің негізгі ағымдарының бірі.Рим папасы Құдайдың жер бетіндегі кө мекшісі болғандықтан,соған және шіркеуге сенушілер арасында осы жиналған бай лықты үйлестіру,яғни күнәларын мойындап,опынған кезде олардың күнәларын кешіру құқы берілген.католиктер жұмақ және тозақ туралы ілімі де өздерінше түсіндіреді.Като ликтер Иса Мәсіхтің ғана емес,бикеш Мәрияның да күнәсіз ұрықтанғанына және оның тәнінің көкке көтерілгеніне сенуге тиіс болды.салт дәстүрлердің орындалуында да өзгешеліктер байқалды.католиктер балаларды шоқындырған кезде,оларды суға батыр майды,олардың үстіне сыздықтап су құяды.Құдайға құлшылық ету латын тілінде жүргізі леді және органда ойналған музыка сүйелмейді.Құдайға құлшылық ету кезінде католик тер отыруға тиіс,сол үшін костелдің ішіне тұрақты орындықтар орнатылған.католиктер алақандарын тұтас жая,сол жақ иықтарынан оң жақ иықтарына қарай қимыл жасап шо қынады.Қайтыс болғандарға арналған құлшылық қызметі реквием делінеді.Иезуиттер яғни Иисус қоғамы.Олар күрес жүргізген.Әдет ғұрыптары бойынша православиелік,бі рақ католицизм догматикасын мойындайтын униат шіркеуінің тарихы осы уақыттан басталған.Дүние жүзінде бірнеше униаттық шіркеу бар.олардың барлығы да рим папасының билігіне бағынады.

17. Реформация кезінде пайда болған протестантизм. Христиандықтағы шектірген зардаптарының көлемі жағынан екінші ірі жікке бөліну XVIғасырда орын алып,ол Еуропада басталған антифеодалдық әлеуметтік саяси қозға лысқа тікелей байланысты болды.католицизм феодализмнің идеологиялық тірегі

болып саналатындықтан,жікке бөлінудің алғашқы соққысы католик шіркеуіне бағыттал ды.Бұл қозғалыс реформация деген атаққа ие болды(лат. reformation түрлену.)Реформа цияның басталуы Мартин Лютердің атымен байланысты.Ол тадантты адам болған.Діни ілім профессоры,неміс тілінің білгір маманы болғандықтан,Библияны алғаш неміс тілі нің аударған сол. «Адам баласының ойлары мен арман мүдделері Құдайдан басқа еш кімге де,еш нарсеге де тәуелді емес,деп жариялады Мартин.Протестанттық ілім салт дәстүрлер ғана маңызды еместігін,әрбір адамның өз міндеттерін қалай атқаратындығы ның маңызды екенін түсіндірді,Бұл пендауи борыш туралы,бәрінен бұрын,христиандық парыздарды адамның адал еңбекпен атқаруы туралы ілім.Лютердің пікірінше әрбңр адамның жаны тұп тура.Құдайдың алдына барады,өйткені сол жанда Құдайдың дауысы естіліп тұр.Адам тек тікелей Құдай сыйға тартқан сенімнің көмегімен ғана құтқарыла алады.Лютердің шіркеуіді ішікі жағынан реформациялағысы келді.Протестантизм соған байланысты реформацияда пайда болды.

18.Протестантизм негізгі бағыттары.Оның негізгі бағыттары: Лютеранттық;Англикандық; Кальвинимз.

1-Мартин Лютер (1483-1546)- неміс ойшылы және қоғам қайраткері, Германиядағы бюргерлік реформалаудың басшысы, немістіңпротестантизмнің (лютерандық) негізін салушы, жалпы немістік әдеби тілді құрастырушылардың бірі. Лютерге 14ғасырда мистиктердіңидеялары жақын; «адамның ішкі жан дүниесінің» құдаймен бірлігі туралы ілімді Лютер «сеніммен ақтау» іліміне аударған: бірлік — сенімі, рухты сақтаудың шарты; игі істер — сақтануға жеткілікті жол емес, тек сенімді көрсетудің жемісі ғана.

2-Англикан шіркеуі ағылш. The Church of England - протестант шіркеулерінің бірі; құдайға құллшылық ету жолы мен ұйымдық принциптері жағынан басқа протестант шіркеулеріне қарағанда католик шіркеуіне жақын. Англикан шіркеуі — Англияның мемлекеттік шіркеуі. 16ғасырдағы Реформация кезеңінде пайда болған. Томас Кранмер (1489—1556), Кембриджском университет Докторы, 1533 жылдан Кентерберий архиепископы Оны король басқарды («Суперматия туралы акт», 1534). Оның діни уағызы мен ұйымдық формалары негізінен католиктік күйінде қалды. Эдуард VI тұсында Томас Кранмер (1547-1553) протестант және католик дінінің уағыздарынан құрастырып жазды. Елизавета Тюдор тұсында «39 сүредегі» (1571 ж.) діни уағыз кальвинизмге сәл жақындатылды. Англикан шіркеуі абсолютизмнің берік тірегіне айналады. 17 ғасырда ағылшын буржуазиялық революциясының теңгеурінімен таратылды, ал 1660 ж.Стюарттар әулеті тұсында қалпына келтіреді.

Англикан шіркеуі басшысы — король; епископтарды іс жүзінде сол тағайындайды. Олардың ішіндегі ең үлкені — кентерберий архиепископы, одан кейінгісі — йорк епископы. Епископтардың едәуірі лордтар палатасына мүше. Шіркеудің негізгі ережелерінің бәрін парламент бекітеді. Шіркеуді ұстауға жұмсалатын шығынды көбінесе мемлекет көтереді. Англикан шіркеуінің жоғарғы иерархиясы финанс олигархиясы мен және Англияның ақсүйек жер иелерімен тығыз байланысты.Англикан шіркеуінде 3 бағыт бар:1-жоғарғы шіркеу (High Church) католицизмге негұрлым жақын; 2-төменгі шіркеу ( Law Church ) пуратанизм мен пиетизмге жақын; 3-кең көлімдегі шіркеу (Braod Church) барлық христиандық ағымды (Англикан шіркеуіндегі басты бағыт) біріктіруге тырысады.

3- Кальвинизм - 16 ғ. реформацияның нәтижесінде Жан Кальвин негізін қалаған протестанттық діни ілім. Ол өмір сүрудің тақуалықпринципін негіздеді

19. Ислам дінінің пайда болу тарихы. Басқа да барлық дүниежүзілік діндер сияқты Ислам дінінің де өзіндік тарихы бар.Ол тарих дүние жүзілік әлем тарихымен ұштасып,жұптасып,шымдасып жатады.Бірақ Ислам дінінің шығу дәуіріне,уақыт талабына т,басқаға көңіл бөлгеніміз жөн.Ислам діні дүние жүзілік діндердің ішінде ең кеш шыққан жас дін.Ол б.з.д.VIIғасырда Аравия түбегін мекендеген тайпалар алғашқы қауымдастық қатынастардан таптық қатынастарға көше бастаған кезде құл иеленушілік идеологиясы ретінде дүниеге келді.тарихи деректерге сүйенсек Ислам діні Аравиядағы хиджаз өлкесінің ең ірі қаласы Меккеде шықты.Мекке ерте уақыттан бастап ақ діни орталық саналған.Кейбір мұсылман аңыздарында Кааба мен Зәмзәм су көзін Ибрагим пайғамбар мен оның ұлы Исмаил салған деген деректер кездеседі.Кейіннен ислам діні Аравиядан кейін Үндістанда ,Африкаға таралды.

20. Исламдағы дін оқулары мен ғұрыптың ерекшеліктері. ислам діні әдет ғұрыпқа,мейрамдарға толы.Құдайға құлшылық ету ислам дінінде екі бөлімнен тұрады:1.Міндетті түрде орывндалуға тиісті шаралар оған:бес парыз,иман, бес уақыт намаз,ораза,зәкет ұшыр,қажыға бару.Шариғат бойынша мұсылмандар бұл парыздарды бұлжытпай,мерзімінде орындап тұруға тиіс.2.ерікті түрде орындалатын шаралар.олар уәжіп,сүннет,Мүстахб,Мухаб,Нәпіл.Соңғы үшеуі қазақтар арасында тарамаған.

21. Ислам дінінің негізгі бағыттары. Ислам халықтың әлеуметтік-мәдени және діни орталығының тірегі.Мұхаммед пайғамбар айтқан екен: ислам мен дүниеден өткен соң үмметім 73-ке бөлінеді. Соның біреуі ғана жанаттық, -деп. Пайғамбар Алланың рахымына бөленген соң исламда негізгі екі тарап айқындалды. Олар – суннилер және шииттер(шиа-қосылу, бірігу). «сунна» араб тілінде «жол» деген мағына береді. Суннилер хадистерді нағыз мұсылмандар жүретін жол деп таниды. Суннилер 4 мазхабқа бөлінеді. Олар-ханифийлер немесе имам Ағзам Абу Ханифи жолындағылар, шафиғилер, мәликилер, ханбалилер. Сунниттердің өзі өз ішінен асхабу рай, асхабу хадис деп бөлінеді. Шийттердің төрт тармағы бар, Исмаилиттер(карматтар) ,«шеткілер» (гулаттар), Зайдиттер, Имамиттер. Сунниттік бағыттың айырмашылығы-олар Мұхаммед пайғамбарымыздан кейін адамдар мен Алла тағала арасында елшінің болғандығын және Алидің басқа халифтерден басым ерекше екендігін, әрі оның ұрпақтарының имаматқа (мемлекет басқаруға) толық мұрагер екендігін мойындамайды. Шийттер үшін имаматтық Алла тағаланың әмірі. Шийттерде хадистер жинағы Ахбар (жаңалықтар) деп аталады. Шийттіктің елеулі ағымдарының бірі-имамиттер. Шийттіктер адам өміріне шын сенімі үшін қауіп төнетін болса, оны жан амандығы үшін жасыруға, бүркемелеуге болады деп санайды. Ал сунниттіктердің айтуынша адамға діні үшін қауіп төнетін болса, Құран ол адамға бөгде жерге қоныс аударуды бұйырады.

Ал мистикалық бағыт – ол сопылық бағыт. Әрбір сопы мынадай деңгейлерден өтулері керек:

Шариғат – ислам заңдарын бұлжытпай орындау;

Тариқат – ерекше тақуалықпен ғибадаттар, ізденістер нәтижесінде хақ тағалаға жақындау, нәпсіні тыю.

Марифат – Алла тағала тұрғысынан әлемнің бәрі бір екендігін жүрекпен тану.

Хақиқат (шындық) – танушының құдіретпен үндесуі.

Қазіргі уақытта Ислам діні араб елдерінде, Албания, Болгарияда, Түркида, Югославияда, Африкадағы Мавританың, Тунис, морокоо, Сомали, Ливия, Занзибар, Алжир т.б. елдерінде орын алды. Біздің елімізде Ислам діні Орта Азия Республикаларында, Қазақстанда, Азербайжанда, Башқұрт, Татар, Дағыстан республикаларында орын алды.

Ислам діні Арабиядағы Хиджаз өлкесінің ең ірі қаласы – Меккеде шықты. Арабия елі бірқатар бай елдердің орталығы болды. Олар: Рим, Византия, Египет, Иран және басқа елдер бір-бірімен сауда қатынасын жасаған кезде Арабия жерін басып өтетін. Осыған байланысты Араб феодалдары жер келері боуымен бірге, құл жұмсаудан, құл сатудан орасан зор табыс түсіріп отырды.

Сонымен бірге, Мекке ерте уақыттан бастап-ақ діни орталық болып саналатын. Уағыздаушысы-Мұхаммед. Меккеде дін тарау үшін: 1) Ислам дінінің әлеуметтік тірегі болмады; 2) Меккеліктер үшін политеизмнің сақталуы пайдалылырақ болды. Бірақ Меккенің мұсылмандар қауымымен келісімге келуінің маңызды себебі бар еді: 1) Ислам дініндегі жалғыз құдай – алла – күрейшт тайпасының құдайы болатын; 2) Мұсылмандардың аллаға тағзым ететін орталығы Кааба храмы болды. Бұл жағдай Меккенің жаңа дін үстемдік жасаған уақытта да өз саясатын жүргізуге толық мүмкіндігін сақтады. Осы біз жоғарыда көрсеткен сбептердің нәтижесінде Меккенің мұсылмандық орталыққа айналуымен Ислам діні араб тайпаларының басым көпшілігіне тарады. 632 жылы Мұхаммед өлгеннен кейін мұсылман қауымын Абу-Бекр (632-634) басқарды. Ол Халиф (пайғамбардың орынбасарлары. Өкіметті әскери, саяси және дін жағынан басқарушы адам) деп аталды. Алғашқы үш халифтің: Абу-Бекрдің, Омардың (634-644) және Османның (644-656) тұсында Мекке-Медина әскери күштері көрші елдерге ауыз сала бастады. VII-VIII ғасырлар ішінде арабтар Сирияны, Иранды, Египетті, Солтүстік Африканы, Пиреней түбегін, Орта Азияны жаулап алды. Араб халифатының идеологиясы ислам діні болды. Кейіннен ислам діні Үндістан, Африка елдерінің бірсыпыра жерлеріне тарады. Барлық жерде ислам діні қамшының астымен, қарудың күшімен арабтардың жаулау процессі кезінде таралды деу дұрыс болған болар еді.

22. Дәстүрлі емес діндердің түрлері, ұғымы, ерекшеліктері. Дәстүрлік діндерден тыс діндер деп – олар негізінен дүниежүзілік діндерден немесе үлкен ұлттық діндерден бөлініп шығып және бір-бірімен қосыла отырып, біріккен қазіргі діндер. Олардың шығу себебі – үлкен саяси-әлеуметтік және мәдениет жаңаруына байланысты, дәстүрлі діндердің дағдарысқа ұшырауларының салдары. ХХ ғ. 60-70 жылдары Европа және АҚШ елдерінде «жаңа» діни ағымдар пайда болды: «Әдеттен тыс табынушылық», «Жастар діні» т.б.с.с. діндер. Осы жылдары дәстүрлік діндер, қоғам өзгерістеріне, батыс европалық, американдық өмірге деген көзқарастарға, өмірге деген бағалаушылыққа, әсіресе Христиан діні толық қанағаттандыра алмады. Әсіресе ежелдегі әдет-ғұрыптар, әлеуметтік әділетсіздіктер, сол дәстүрлік дін жауапты ретінде көрінді. Жаңа көзқарастың басшылары, ондай өзгерістерді тез өз мүдделеріне қолданып, бұл заманның «күнәкарлығын» көрсетіп, одан шығу жолдарын білетіндігін, олар адамгершілік жолдар мен даналық ақылдың өкілі ретінде өздерін ұсынды. «Дәстүрліктен тыс» діни өкілдері, оның жолын қуушылар көбіне орта класстан шыққан, білімді, әл-ауқатты, бірақ қоғамдық, әлеуметтік байланыстары нашар адамдар болды. Ондай адамдар осындай, жаңа қауымдық ұйымнан қатынастар тауып өздерін қанағаттандырды. Ал, ұйымдық басшылары болса, қатаң тәртіпке, қатаң мінез-құлыққа шақырып өздерінің беделдерін рухани пайғамбарға жеткізді. Олардың қауымдарында бір системаға келтірілген қатаң діни догматикалық көзқарастар жоқ; қауымдық құрылымында иерархиялық сатысы жоқ; басшыларының қатаң авторитарлық беделдері өте үлкен; әдеттегі діндерге сын көзімен қарап, тек өз ұжымдарын ғана дұрыс жолдамыз дейді. Ішкі қауымдық тәртіптері, өзіндік ережелерімен уставтары бар.

Дәстүрліктен тыс діндердің, сенушілік маңызы бойынша діни әдет-ғұрыптары бір-бірінен айырмашылығы болады. Олардың саны жағынан өте көп. Осы бір әр түрлі ағымдары елеулі белгілермен ең кем дегенде 5 топқа бөлеміз: 1. Неоориенталдық табыну: «Общество Сознания Кришны», «Тихоокеанский дзен – буддийский центр», «Миссия Божественного Света», «Трансендентальная медитация» және т.с.с. Неоориенталдық табынудың шығу тамыры Шығыстан, будда және индуизм діндерінің осы заманға бейімделген түрінен шықты. Будда діни ағым – мистикалық жолмен, алғашқы Құдай жолын имманенті «ішкі» жолмен жандандыру. Өмір сүріп тұрғандардың барлығы иллюзия (қиял), оның жасырын соңында Құдайдың шындық табиғаты бар, ол гармониялық және әділеттілік. Мақсат осы табиғатқа әр түрлі әдістермен, медитациямен қосылу. Медитациялық процесс (ойлану, сезіну, ішкі дүниеге шұқшиып көңіл аудару, сыртқы қоршаған дүниеден безу), әр түрлі мантрлық сөздер айтып, қайталау, қайталау процесінде мистикалық маңызы шығады. Діни сенімдік жағы екінші орынға кетіп, бірінші орынға ақиқат жолға түсу, Гурудың беделі шығуы. 2. Неохристиандық одақ – «Церковь объединение», «Семья Детей Бога» және т.с.с. Бұл діни ағымның ерекшелігі – Христиан идеологиясы мен шығыс дінінің элементтерінің синкретикалық қоспасы, эсхатология мен мессиандық көзқарасқа бұрмалау, қауым басшысы Құдай жіберген пайғамбармен теңестіру. 3. Сейентологиялық ағым – «Церковь Саентологии», «Космические религии» және т.б. Бұл табынушылық әр түрлі физикалық приборларға мистикалық мағына беру. Осы аспаптармен әр түрлі мистикалық құбылыстарды байқау, өлшеу, оның физикалық, биологиялық табиғатының әсерін байқау. Мистикалық тұрғыда әлі де тексеріліп біліп болмаған психикалық құбылысты, қоршаған табиғат құбылысын түсіндіру. 4. Жаңа Магия, спиритизм. Бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан сиқыршылық, балгерлік, шамандар, бал ашқыштар мен қатар жаңа магиялық ілім және оның институттары, Батыс пен Шығыс әдет-ғұрыптарын қосып жаңа балгерлерді, сиқыршыларды шығарды. Бұл жерде Мексикандық мифтік ілімін Карлос Костанелді алуға болады. Осы кезде Европа және Солтүстік Америка стиритистік қозғалыс және өлген адамдардың жанымен сөйлеселік практикасы жойылды. 5. Ібіліс немесе шайтан тобы (сатанинские группы), — ібілістік түсінік ертедегі Ирактан, «Көк кітап» деген кітапта жазылған хабарлар туралы діни аңыз. Ібіліс туралы кітапта зорлықты және зомбылықты бірінші орынға қояды, кесірлікті жаманшылықтың қайнар көзімен, жын-шайтандармен мистикалық жолда араласып сөйлесу. Олардың айтуы бойынша, олар кесір, жаманшылықты үгіттеушілер, Христиан дініне қарсы күрес жүргізушілер. «ХХ ғасырдағы діндердің» халықтың көңілін өздеріне аудару үшін олар сыртқы ерекшеліктеріне, әдеттен тыс нәрселерге аса көңіл бөліп, адамдарға эмоционалды-психологиялық әсер тигізуге тырысады.ХХ ғасырда шыққан әдеттен тыс діндердің тек түрлерін санап шығудың өзі де үлкен жұмыс. Сол себепті біз Қазақстан жерінде кездесетін «әдеттен тыс» діндердің кейбіреулеріне ғана көз жүгіртіп көрейік, себебі – Қазақстан жеріндегі кездесетін діндердің өзінің де 40-тан астам ағымдары бар.Жаңа діни қозғалыстар (ЖДҚ) (дәстүрлі емес діндер, дәстүрлі емес табынушылар) — XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған, әлемдік дін дердің басты принциптерінің синкретизм идеяларына негізделген, қүрылымдық түрғыда дәстүрлі (әлемдік және үлттық) діндерге оппозициядағы жаңа конфессиялар. ЖДҚ-дың қалыптасуы, бір жағынан, дәстүрлі христиандық идеяларды модернизациялаумен байланысты болса (мысалы, мормондар іліміндегі - Иса пайғамбардың соңғы күндердегі Әулиелер шіркеуі жөне Иегова Куәгерлері), екінші жағынан, ЖДҚ-да батыстық және шығыстық дәстүрлі діндердің (мысалы, Бірігу Шіркеуі; Кришна санасыныңХалықаралық одағыАум Сенрике және т.б.) қосылып, бірлесуі себеп болуда. Онымен қоймай, ЖДҚ-ға діни және ғылыми менталдылықты бірлестіру, сөйтіп, діни мифологияның жаңа түрін (мысалы, халықаралық сайентологиялық шіркеу, Ресейдегі пүтқа табынушылар қозғалысы) қалыптастыру тән. ЖДҚ дамуының басты ісі — дәстүрлі діни қүндылықтарды киесіздендіріп, қазіргі ғаламдық мәселелерге жауап бере алатын жаңа жүйелерді қасиеттендіруге талпынуында: Шығыс пен Батыстың арасындағы дәстүрлі шекараларды бүзып, әлемдік діндерді біртүтастандырып, сонымен қатар, ғылыми және діни қағидаларды синтездеу арқылы адамзат табиғатын қайта қүруға тырысу. ЖДҚ идеологиясы мен тәжірибесі әлемді тануда қарапайым жолдарды іздестіретін қазіргі адамдардың талаптарына бағытталған ықшамдылығымен, қарабайырлығымен ерекшеленеді. Дәстүрлі емес діндердің әртүрлілігі: неохристиандық, сайентологиялық, сатаниндік және т.б.

23. Неохристианды ұжымдар: «Шіркеу ұжымы» Муна және «Бірегеи сенім шіркеуі» Виссариандық «Шіркеу бірлестігі» 1954 ж. 1 майда шыққан дін дейді. Бұл діни ұйымның негізін қалаушы – Сан Мун. Ол 1920 жылы Шығыс Кореяда, крестьян жанұясында туды. Японияда техникалық білім алған. Кореяның Япон жаулаушыларынан құтқару жолында жасырын ұйымдардың мүшесі болды. Бірақ революционерлерден гөрі діни ілімге үлкен көңіл бөлді. 1950 жылдан бастап Оңтүстік Кореяда өзінің бірінші шіркеуін орнатады. Сан Мен Мун негізгі діни ілімдер: «Божественный принцип» және «Объединения философии». Қазіргі кезде Сан Мен Мунаның шығармалары мен діни уағыз негізі сөздерінің жиынтығы және т.б. 300-дей том еңбек жарыққа шықты.

«Шіркеу бірлігінің» теологиясы адамзаттың «шығу» аңызына бейімделген. Алғашқы кезде Құдай бірінші жұп (Адам және Ева) адамды жаратты. Оларға үш тапсырма (миссия) береді. Біріншіден, олар ошақ басын құру, оның алдында өздерінің сана-сезімдеррін жетілдіру керек еді. Сонан соң жүрегімен Құдайды сүю керек, Құдай алдында қосылу үшін рұқсат сұрау керек еді.

Екіншіден, олар мүлтіксіз Құдай алдында жетілгеннен соң Құдаймен қосылып ошақ басын құрастырулары керек болар еді. Солардың арқасында жер бетінде таза сүйіспеншілік, нағыз өмір және Құдайдан тараған адамдар болар еді. Үшіншіден, адамдар сондай деңгейге жеткен соң, олар қоршап тұрған әлемнің иесі болып, сүйіспеншілікті барлығына таратқан болар еді. «Шіркеу бірлігінің» философиясы бойынша, бірақ Құдайдың осы берілген үш тапсырмасын адамдар орындамады, себебі: алғашқы адамдар Адам және Ева, өздеріне берілген «бостандықты» дұрыс қолданбай, жұмақта «күнә» жасап немесе екеуі ерте үйленіп Құдайдың қарғысына душар болды.Сол себептен осындай жіберген қатені әлі де болса түзетуге болады. Құдай ондай адамдарды іздеп табуға Адам Құдайы Иисус Христосты жерге жіберді. Бірақ та адамдар оны түсінген жоқ, оны дарға асып тыныштанды. Иисус тек адамдарға рухани бостандық алып келді. Ол тағы да келемін деп уәде берді, екінші рет келуіне байланысты жұмақ тек аспанда ғана емес, осы жер бетінде де орналасады. Иисустың екінші келуіне байланысты Құдай үшінші рет адамзаттың нағыз ошақ басын, Құдай алдына биікке көтереді. Идеалдық «ошақ басы» құрастырылады. «Шікеу бірлігінің» мүшелері – идеалдық ошақ басының үлгісі Сан Мен Мун және оның әйелі деп, сол себептен олардың барлығы өздерінің пайғамбарына ұқсас болуға тырысады.Мунистің өкілдері діни үгіт-насихаты көбінде интеллигенттер арасында, студенттер арасында, оқушылар мен жоғары оқу орынындағы мұғалімдер арасында жүргізіледі.Қауымдық өмірлері қатаң күн тәртібімен жүріп жатады: ерте тұру, шоқыну, «Божественного принципа» деген Мунның кітабын оқу, қайырымдылық іс-әрекеттер. Үлкен семинарда, олар сарай үйлерін жалдап, санаторияларда, демалатын үйлерде өздерінің діни үгіт-насихаттарын жүргізеді.Олардың орта жастық мүшелері 22-25 жаста, 70% студенттер мен жоғары оқу орнын бітірген адамдар. Дегенмен басқа деңгейдегі адамдар да кездеседі.Қазақстандағы мұның алға қойған мақсаты – рухани өмірді жоғарғы деңгейге көтеру. Біздің елімізде биік қатардағы елдер деңгейіне көтеру. Сол себептен біріншіден олардың үгіт-насихаты интеллегенттерге бағытталған. Қазақстанда соңғы кезде тіркелмеген, мүмкін тіркелгілері келмейтін діни қауымдар пайда бола бастады, оларға: Аум Синреке, Хазбут-Тахрир, Таблиги Джомаат деген экстремистіне жақын сектілер жатады.

24. Халықаралық Кришна Санасы Қоғамының ұжымы, ғұрпы және діни оқытуы. «Кришна санасы» қоғамы 1966 жылы Бһактиведанта свами Прабхубаданың басшылығымен Нью-Йорк қаласында құрылды. Қоғамның негізін салушы Абхай Чаран Де (1896-1977) монах. Кейіннен ол Шри Шримат Свами Бхактиведанта Прабхупада атты рухани есімді иеленді. Прабхупаданың айтуы бойынша, ол өзінің рухани ұстазының тапсыруымен Кришна ілімін Батысқа тарату міндетін орындап жүр. Осылайша АҚШ-та 16 ғасырда өмір сүрген Шри Кришна Чаитанйа ілімінің жаңашаланған түрі пайда болды. Свами Прабхубада « Ғаламат адамгершілік күшін, керемет бойынсұнғыштықты және қасиеттілікті бойына жинаған адам бола отырып, сонымен бірге ол- барлық пендешілік өмірдің рақатынан бастартқан адам. Басқа көптеген гурулардан, өзінің замандастарынан айырмашылығы, ол ең қарапайым өмір сүру жағдайын қанағат тұтып, баспанасын да шәкірттерімен бөлісіп күн көрді…» Сатсварупа дас Госвамидің « Прабхупада. Адам. Әулие. Оның өмірі. Оның мұрасы» Деген кітабы дін тарихы саласының маманы, доктор Дж. Стиллсон Джудахтың осы сөздерімен баяндалады. Бұл кітапта гурудың- кришнаизмнің негізгі қағидалық бұлақ көздерін аударған және түсіндірген, барлығы сексендей кітап жазған (ал ол кітаптары бұл ілімді түзу теологиялық жүйеге келтіруге мүмкіндік берген) рухани ұстаздың өмірбаяны егжей-тегжейлі баяндалады. Бұл діни конфессияның негізгі кітабы «Бһагаватгита» болып табылады. Діни ілімі бойынша жоғарғы шынайылықтың иесі және бәрін жаратушы құдай Шри Кришна, оның үш аспектісі бар: Брахман ( өзіндік белгісі жоқ рух); Параматма ( Жоғарғы рух, әрбір тірі жанның жүрегінде және атомдық жаратылыста болатын) және Бһагаван ( Жоғарғы құдай ұлылығы).Кришнаизм идеяларын кеңінен насихаттау мақсатында, Шрила Прабхупада (шәкірттерінің атауы бойынша) 1972 жылы бүгінгі күні әлем халықтарының жүзден астам тілде кітап басып шығаратын « Бхактиведанта Бук Траст» (ББТ) деген баспа құрған. Қазір қоғамның дүние жүзінде 60-тан астам мемлекетте 400-ге жуық храмдары мен орталықтары бар.

“Кришна Санасы” қоғамы елімізде әрекет етіп отырған жаңа діндердің бірі. “Кришна санасы” халықаралық қоғамының  негізін салушы – Свами Прабхупада (1896-1977). Бұл діни ағым жастар арасында таралып жатыр. Кришнайттерге қатысты Алматы облысында жер дауы туғаны белгілі. Кришнашылар үшін мантра – еркіндік беретін, ойды күдіктен арылтатын “трансцедентальді дыбыстар комбинациясы”. Басты мантра болып саналатын “маха-мантра” ертедегі “Ведаларда” жазылған болатын. Ол бас-аяғы он алты сөзден тұрады. Кришнашылар оларды күн сайын және үсті-үстіне қайталап айтып отыруы керек.Діни қозғалыстарға, конфессиялар мен деноминацияларға қатысты “жаңа” сөзін шартты түрде ғана қолдануға болады. Өйткені әрбір діни құрылымның өзінің тарихы, дәстүрі, орныққан ғұрыптары бар. Тіптен олардың кейбірі әлемдік діндермен бой таластырады. Олардың Қазақстанда кейінгі жылдары пайда болуына қарап қана “жаңа” дейміз.

25. Сакрализация және секуляризация әлеуметтік-тарихи құбылыс. Секуляризация үрдісінің негізгі кезеңдері. Сакрализация - [лат. sacer - қасиетті] — діни реттеу саласына әртүрлі қоғамдық және жеке сананы, әлеуметтік қатынастарды, адамдар мен мекемелер қызметін тарту үрдісі. Сакрализация негізін зайырлы әлемге қарсы қасиетті әлемді мойындау қүрайды. Сакрализация жағдайында діни қызмет жалпы әлеуметтік қызметтің бөлінбес бөлігі, ал діни қатынастар басқа әлеуметтік байланыстарға таралады. Сакрализация сипаты мен таралу деңгейі әртүрлі тарихи дәуірлерде бірдей емес. Ол әсіресе алғашқы қауымдық құрылыс пен құл иеленуші дәуірге тән. Ал қоғамдық қызметтің әр саласында сакрализациядан бас тарту феодалдық дәуірде басталып капиталиста дәуірде аяқталады.Сакрализация үрдісінде: Діни сана қоғам санасында жетекші орын алады; діни тұрмыс бүкіл қоғамның әлеуметтік тұрмысының құрамды бөлігі болады; әлеуметтік қатынаста діни сенімдер міндетті түрде ескеріледі; өкімет билігі діни және азаматтық салалардан тұрады.

26. Заманауи қоғамдағы секуляризацияның зардаптары. Азат ойлылық және оның түрлері Секуляризация [лат. saecularis - зайырлы] - саясаттың діннен азат етілуі, оның табиғи-тарихи үрдіске айналуы. Биліктің секуляризациялануының нәтижесінде саяси ұйымның құндылықтары, беделі, қызметтері өзінің сакралды, табиғаттан жоғары, тылсым күштік мазмұнын жоғалтады. Секуляризация үрдісінде: діни сана қоғамдық ойға мейлінше аз ықпал жасайды, діни қызмет тек діни ұйымдардың ісі болып қалады, діни ортақтастық этникалық, мемлекеттік тұтастық мәселесімен сәйкестігін жояды, діни және азаматтық өкімет биліктері біржола ажыратылады.

27. Ар ожданның азаттылығының тарихи құрылымы

Полиэтностық және поликонфессиялық қазақстандық қоғам жағдайында сан алуан діни конфессия өкілдерінің бірі-бірімен үнқатысуы, сондай-ақ, олардың мемлекетпен арақатынасы дұрыс жолға қойылуы аса маңызды әлеуметтік мәселе. Осы орайда, өмір шындығында болмай қалмайтын қайшылықтар мен шиеленістер құқықтық негізде және зайырлылық пен ар-ождан бостандығы қағидаларын сақтау арқылы шешілуге тиіс. Бұл қағидаттар қазіргі әлемде құқықтық мемлекет пен демократияның ажырамас бөлігіне айналып отыр. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» «Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауында «Дін мәселелерінде ойластырылған қадам және өте мұқияттылық қажет. Мемлекет діни бірлестіктердің ішкі ісіне араласпауға тиіс. Біз ұят, толеранттылық және төзімділік еркіндігі принциптерін қастер тұтуымыз керек», – деп атап көрсетілді. Қазіргі уақытта адамның наным-сенім бостандығы құқын сақтау мәселелеріне Қазақстанда аса үлкен назар аударылып келеді деп сендіре аламыз. Діни саламыз бірқатар заңнамалық және құқықтық-нормативтік актілер, сондай-ақ,Конституция, Азаматтық кодекс, «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заң арқылы реттелуде. Зайырлылық принципін заңнамалық деңгейде бекіту құқықтық мемлекет құрылымындағы маңызды қадам және өнегелік өлшемдер жүйесін таңдаудың маңызды нышаны болып табылады. Конституцияның 1-бабында былай делінген: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары». Хикмет тұрғысынан ар-ождан Ар-ождан – адамның өзін және болмысын сезіп-білуі. Ол – рухтың қалау, сезу, ұғу әрі үнемі шексіздікке ұмтылу секілді алға сүйрейтін қасиеттерін білдіреді.  Рухтың ерік-жігер, сезім, сана мен жүрек сияқты сезіп-білу құралдары ар-ожданның да маңызды негіздері болып табылады. Ол осы дүниеде адамды кәмілдікке, арғы дүниеде мәңгілік бақыт пен Аллаһ Тағаланың дидарын көруге жеткізеді.

Ар-ождан – Хақ Тағаланы көрсететін жарқын айна және Оның өзіне тән құдайылық болмысының жеткізушісі болуы тұрғысынан теңдесі жоқ таным тілі. Оған тек өзінің бар екендігін сездіретін рух және дауысын еститін жан иесі болса болғаны..! Ар-ождан рухтың сезімі, көрушісі мен танып-білушісі болғандықтан, әрдайым мекен ұғымынан тысқары, сырға толы арғы әлемге есігі ашық, өлшемдері тура және періштедей пәк.

28. «Диалог» түсінігі, діни сұрақтарға диалогтың мақсаты мен субъектілері. Тарих деректеріне сүйенсек, Қазақстан әрқашанда Шығыс пен Батыстың түрлі діни дәстүрлерінің, мәдениеттері мен өркениеттерінің тоғысу және үйлесу торабы болды әрі күні бүгінге дейін болып келеді.Егемендігін алғаннан бері жиырма жыл ішінде елімізде барлық конфессия өкілдеріне белгілі бір дінді тұтуға толық еркіндік қамтамасыз етілді. Діни институттардың сандық және сапалық тұрғыда айтарлықтай өсуі орын алды.Бүгінгі таңда Қазақстан – аумағында 130-ға жуық ұлт пен этникалық топ, 46 конфессия және деноминация өкілдері тұрып жатқан көп ұлтты мемлекет.Соңғы кездерде қазақстандық қоғамның өсіп келе жатқан діндарлығы байқалады. Осылайша, Мәдениеттер мен діндердің халықаралық орталығы ұйымдастырған 2011 жылғы социологиялық зерттеулердің мәліметтеріне сәйкес соңғы 3 жыл ішінде әр оныншы адам діндарлау бола түсіп, бұрын өздерін дінсіздер қатарына жатқызған адамдардың тағы 4,5% Құдайға сене бастаған. Қазақстандықтардың көпшілігі елдегі этносаралық қатынастар тұрақты оң сипатқа ие деп есептейді, және олардың басым бөлігі түрлі дінді ұстанатын адамдармен тұрғанды өздері үшін тиімді деп санайды — 79,6%, бұл, әлбетте, қазақстандық қауымның жоғары діни толеранттылығын дәлелдейді. Соңғы статистикалық деректерге қарағанда діни бірлестіктердің жалпы саны 3975 құрап отыр. Діни бірлестіктердің қарамағында 3423 культтық ғимарат бар, олардың ішінде 2495 – мұсылман мешіттері, 260 – православиелік және 100 – католик шіркеулері, 7 – синагога, және бес жүзден астам протестант шіркеулері мен ғибадат үйлері. Ел халқының 90% астамы өздерін Қазақстандағы екі негізгі діни конфессияның біреуіне жатқызады – ислам (54,7%) және православиелік христиандық (36,2%). Құрбан айт пен Рождество Христово Қазақстанда демалыс күндері етіп жарияланған ресми түрде діни мейрам болып табылады. Осылайша, мәдени, этникалық және діни алуан-түрлілікте мәдениетаралық және дінаралық диалогты қолдау, ата-бабаларымыздың дәстүрлерін, бейбітшілік пен келісімді, рух бірлігі мен өзара түсініспеншілікті сақтау жас мемлекет үшін таптырмас тәжірибе болып табылады. Дәстүрлердің мирасқорлығын жалғастырып, қазіргі замандағы діннің артқан рөлін ескере отырып, Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев Әлем және дәстүрлі діндер лидерлерінің Съезін өткізу бастамасын ұсынды. Мемлекет қолдауымен өткізілген дінаралық кездесулердің әлемде бұрын соңды болып көрмегендігін атап айтқан жөн.  Ежелден дін рухани мәдениеттің негізгі нысандарының бірі болып табылады. Адам тарихы кезеңінде дін адамзат қызметінің барлық салаларына ықпалын тигізіп келуде, ол қоғамның рухани әрі әлеуметтік өміріндегі негізін қалаушы фактор болып табылады.Бүкіләлемдік жаһанданудың заманауи реалияларында әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің бас қосуы өзара ынтымақтастыққа жаңа жол ашып, зорлық, діни фанатизм, экстремизм және лаңкестіктен арылуға септігін тигізеді.

29 . Гуманизм дінге сенетін және сенбейтін адамдардың диалогындағы негізгі құндылық. Қайта өрлеу дәуірінде «гуманизм» деген ұғым адамның және оның шығармалары: әдебиет, ән-күй, сурет, сәулет өнері сияқты көркем өнерлер әрі барлық ғылымдар — зерттеуге тұрарлық салалар дегенді ұстанатын. Қазіргі заманда бұған ешкімнің күмәны жоқ, бірақ бір кезде көпшілік тек Құдай және Оның шығармалары, яғни діни пәндер ғана зерттеуге тұрарлық деген пікірде болды. Әуел баста «гуманизм» жұртшылыққа діннен басқа салаларды да зерттеген дұрыс дегенді ескертті. Алайда адамдардың өздерін гуманиспіз деп атауларының басқа да мәнісі бар. Олар: «Адам баласы өзіне қажет нәрселермен өзін толықтай қамтамасыз етіп, барлық мәселелерін де Құдайсыз-ақ шеше алады» деп сенеді. Әлбетте, адам баласы көптеген мәселелерін өз бетімен шеше алатыны даусыз. Бірақ өзінің күнә жасауына және онысын Құдайдың жазалауына байланысты мәселелерін оның өз жеке басы шеше алмайды.Сенушілер гуманизмнің алғашқы түрін құшақ жая қабылдайды, ал екіншісін жоққа шығарады. Себебі бұл көзқарас ең ұлы Тұлғаны — Жаратушының Өзін мойындамай, адам баласының орнын жарамсыз дәрежеде жоғарылатады. Гуманизм ең алдымен адамның адамдығын білдіреді: адамдарға деген махаббат, сүйіспеншілік, психологиялық сабырлықтың жоғарғы деңгейі, адамдар арасындағы қарым-қатынастағы мейірімділік, тұлғаны сыйлау, қошеметтеуді көрсетеді..’«Гуманизм» ұғымы адамды ең жоғарғы құңдылық ретінде санайтын құндылық бағдарлары жүйесі ретінде қалыптасады.Гуманизмді қазіргі заман талабына сай қарастырсақ онда адам тұлғасының тұтас, жан-жақты қалыптасуына көп көңіл бөлінеді.Бұл жан-жақтылық оның интеллектуалды, рухани, адамгершілік, дене және эстетикалық қабілеттерінің үйлесімді дамуы арқылы айқындалады. Сонымен, гуманизм тұрғысынан, тәрбиенің түпкі мақсаты болып әрбір адамның таным, қарым-қатынас, іс-әрекет жасаудың толық субъектісі болуы, яғни, өмірде орын алатын барлық жағдайларға жауапты, тәуелсіз, дербес тұлға бола алуы қарастырылады. Гуманизмнің мақсаты — барша адамзаттың бақыты мен дамуы.Жаңашыл идеология мен саясат ретінде гуманизм басқа идеялық-саяси бағыттармен салыстырғанда, адам өмірінің қай-таланбас өзіндік құндылығына, адам мен қоғамның жекелік-ұжымдық табиғаты мен мәніне негізделген. Гуманистік саясат — халықтың қабілетін дамытып, оның мұқтаждықтарын барынша өтеу. Оның басымдылықтары: азаматтық тұлға, білім беру мен мәдениет, демократия мен өзін-өзі басқару, зиятты меншік пен бейбітшілік. Еркін адам, азаматтық тұлға, ғылым мен шығармашылық, жасампаз еңбек, өндірілген нәрсенің сапасы мен мөлшеріне сай ақысын төлеу, жеке болса да, қоғамға пайдасы тиетін бастамашылдық, өзара жәрдемдесу, кооперация, жеке және ұжымдық жарыс, әлеуметтік шығармашылық, демократия және халықтың өзін-өзі басқаруы, әлеуметтік-құқықтық мемлекеттік реттеу, халықаралық ынтымақтастық, бейбіт бәсеке мен бірігу -гуманистік дамудың қуатты қайнарларын құрайды. Қазақстандық қоғам көп ұлтты болғандықтан, ұлттарды жақындасуға және қосылуға итермелейтін мүдденіынталан-дыратынтетіктер қажет. Ал гуманизм бұл ауқымды міндетті орындауға шамасы келеді.

30. Діннің ұғымы мен болмысы. Дін – адамзат қоғамындағы аса күрделі де маңызды әлеуметтік-мәдени сана. Діннің басты мақсаты – адамның рухани жетілуі және оның Жаратушы Құдайға сенімі. Ислам философиясының түсіндіруінше, дін дегеніміз – әлемді байланыстыратын күш Алланың барлығына сенім. Исламтұжырымдамасы бойынша, рухани жетілу сатысының бірінші деңгейінде тұрған адамның алғашқы махаббаты, таза құлшылығы, қорқынышы Аллаға арналады. Сөйтіп,шынайы діндар болып, жас кезінен Алланың ғана бұйрығын орындаушы болып өседі. Барлық тіршілік құбылыстары Алла Тағаланың қолында екеніне және күнәлі істері үшін оның қарғысына ұшырайтынына мұсылманкәміл сенеді. Осы сенім – оны жаман істерден тежеуші және дұрыстықтанимандылықтан шықпауына себепші. Иманын жоғалту адамның дінін жоғалтуына алып келеді. Діни тұрғыдан, дін – бүкіл болмыстың түпкі себебі барын, дүние-болмыстың жаратылу мақсатын, оның сыр-сипатын түсіндіріп, танып-білуге және адамның рухани жетілуіне мүмкіндік жасайтын әдіс-әрекеттер мен бүкіл дүниетанымды болмысты, толық қамтитын өте кең, ауқымды ұғым. Қазіргі ғылымның зерттеулері бойынша дін қырық – елу мың жыл бұрынғы палеолит кезеңінде шыққан. Аталмыш кезеңнің мәдениет ескерткіштері жан-жануарлар культі мен аңшылыққақолданған сиқыршылық белгілерін сақтаған. Сондай-ақ діни наным-сенімдердің болғандығын сол ежелгі дәуірлердегі өлген адамды еңбек құралдары және әшекей бұйымдармен бірге жерлеу дәстүрінің белгілері де дәлелдеді. Діннің неғұрлым ертедегі көріністері – сиқыршылықтотемизмғұрыптық жерлеу культі және шамандық болып табылады. Құдайды тұлғалық Бастау ретінде мойындау қазіргі діндерден исламхристианиудаизм діндеріне тән, ал буддадаосизм діндеріне тән емес. Халықты қамтуы жөнінен діннің тайпалық-халықтық (мысалы, иудаизм) және ұлтаралық немесе әлемдік (будда дініхристиандықислам) түрлері белгілі. Әлемдік діндердің әрқайсысы түрлі ағымдар мен конфессияларға бөлінеді. Мысалы, ислам дінінің сүнниттікшииттік ағымдары, христиан дінінің католиктікправославие және протестанттықконфессиялары бар. Дүние жүзі халқының дені, негізінен, әлемдік үш дінді (исламхристиандықбудда) ұстанады. Сонымен қатар, маркстік атеизм және бүкіл дін атаулыны теріске шығаратын басқа да көзқарастар жүйесі ғылымда кейде шартты түрде теріс таңбалы діндер деп аталынады.

31. Дінтанудың пәні мен құрылымы. Дінтану пән есебінде немесе жеке ғылым жүйесі болып XIX ғасырдың екінші жартысында дүниеге келді. Дегенмен, дінтанудың қайнар көздері сонау ортағасырлық христиан философтарының, мүсылман теологиясының құдайтанушылық ізденістерінен бастау алады. Бастапқы құдайтанушылықты дінтанудың алғашқы формасы деп айтамыз. Теология қүдайтану жолында тек догма ғана емес, философиялық түрғыда дәлелдеуге, Құдайды абсолютті идея, әлемдік ерік, әлдебір түр-түссіз парасатты негіз түрінде көрсетуге тырысатын қағидаларды пайдаланады. Дінтанудың негізгі пэні дін болғандыктан, діни көзкарас тікелей философиялық көзқараспен тығыз байланысты болғандықтан, дінді «діни философиялық» пәнге де айналдырып қарастырады. Соның салдарынан «діни философия» мен «философиялық дін» дінтанудың ең негізгі теологиялық түрғысы болып есептеледі. дінтану — қазіргі кезде адамзаттың кешендік білімінің бір саласы.

Дін туралы арнайы ғылымды –дінтану дейміз. Дінтану ғылымы дінді теологиялық, философиялық-әлеуметтік, биологиялық, психологиялық және этнологиялық (грек.ethnos-халық, logos-ілім) тұрғылардан бөліп қарастырады. Теология(көне грек teos-құдай) н/е конфессионалдық ілім(көне грек konfessio-мойындау,ғибадат қылу,белгілі бір дінді мойындайтын діни бірлестік) адам мен Жаратушының адам мен Абсалюттің, адам мен біздің түсінігімізден тыс күштердің қатынасын зерттейді, дінді оның қағидаларының өзіне сүйеніп негіздейді.Дінді философиялық-әлеуметтік тұрғыдан түсіну дегеніміз-оны қоғамдық сана мен дүниетанымның нысаны,діни мәдениет түрінде көрінуі,белгілі әлеуметтік қызмет атқаратын құбылыс, діни идеология, діни мораль тұрғысынан қарастыру, дін және саясат мәселелерін зерттеу.Ғылым діді табиғи инстинкт,өмір үшін күрестің құралы деп санайды және «діндарлық геннің» болуы ықтимал деген болжам жасайды.Осы мәселелерді зерттеуден діннің биологиялық анықтамасы шығады.Қандай дінді алмасақта оның негізінде адамның сезім дүниесі жатыр.Мұны психология ғылымы зерттейді.Осыдан діннің психологиялық айқындамасы шығады.

32)Діннің пайда болуының негізгі теориялары. Дін этностардың оқшаулану факторларының бірі болып табылады және этнос мәдениетінің қалыптасуында айтулы роль атқарады.Діннің осы қырын зерттеуден,оның этнологиялық анықтамалары шығады.Жоғарыда айтылғандар-дінді ғылымыи тұрғыдан танудың тәсілдері.Бірақ,жеке-жеке алғанда дін деген не,ол қалай пайда болды,хақ дін деп қайсысын айтамыз,деген тәрізді сұрақтарға толық жауап бере алмайды.Теология мен философияның өзі көзқарастар қайшылығы болып табылады.Сондықтан дінді әлемдегі құбылыстарды қабылдау мен түсіндірудің,әлемді тану мен меңгерудің өзіндік жолы,жеке адамдардың және қоғамның өмір сүру тәсілінің маңызды құрамдас бөлігі н/е мәдени феномен тұрғысында қарастыру бізді діннің шын табиғатына бір қадам жуықтата түседі.

33) Діннің құрылымы.Діни сана құрылымы-діни сенім,діни ілім және діни идеология.Діни сана күнделікті және концептуалды болып екі сатыға ажыратылады.Бірінші сатыға діни түсініктер,дағдылар,қағидалар мен діни дәстүрлер жатады.Концептуалды деңгейде осылардың бәрі белгілі бір ізге түсіріліп,дін ілім сипатына ие болады,оның теориялық негізі жасалады,ақиқаттығы дәлелденеді.Мұнымен теология және діни философия шұғылданады.Негізінен оның үш сатысын атауға болады.1-ші сатысы-діни сана қоғам санасында орын алады,діни тұрмыс бүкіл қоғамның әлеуметтік тұрмысының құрамды бөлігі болады,бұл үрдіс сакрализация деп ат-ды.2-ші діни сана қоғамдық санада басымдылықпен көрінеді,одан азаматтық дүниетаным мен мәдениет озық тұрады,діни қызмет барған сайын өзінің негізгі қызмет аясына дейін тарала береді,бірақ,діни діни тұтастық бұрынғысынша этностық тұтастыққа ұмтылады.3-ші діни сана қоғамдық ойға мейілінше аз ықпал жасайды,діни ортақтастық этникалық,мемлекеттік тұтастық мәселесімен сәйкестігін жояды,діни және азаматтық өкімет биліктері біржола ажыратылады.Бұл үрдіс секуляризация үрдісі деп ат-ды.

34)Діннің негізгі қызметтері ілімдік және ғұрыптық болады.Діни қызмет дегеніміз-діни ілімді жинақтап,саралау,түсіндіру және тарату,діни идеологияны жасап орнықтыру.Діни насихат,дінді уағыздау,діни оқу орындарында білім беру де-осы қызмет саласының міндеттері.Одан кейінгі құлшылық жасау салттары діни мейрамдарды өткеру,құлшылық жасайтын ғимараттар тұрғызу т.б.діни қимыл-әрекеттерінің бәрі ғұрыптық қызметтер деп аталады.

35) Діндердің жіктелуі ұлттық және әлемдік діндер.Ұлттық діндерге Шумер-Аккад мемлекетіндегі дін,көне Египет,Греция,Римдегі дін,Брахман,Индуизм,Заратуштра,Тәңір діні,көне Қытайдағы Конфуций,Дао,Синтоизм,Иудейлік діндер жатады.Әлемдк діндерге Будда,Христиан,Ислам діні жатады. Діни бірлестіктің мынадай түрлері бар-діни мекеме(мешіт,шіркеу,діни оқу орны т.б)діни секта және деноминация.Олардың орталықтандырылған құрылымы және төменнен жоғарыға дейінгі басқару жүйесі бар.

36) Алғашқы сенімдер және олардың болмыстары мен ерекшеліктері. Бізге мәлім, дін бірнеше элементтерден тұрады.Солардың бірі-діни ғұрыптар.Кейбір ғалымдар әлемдік мәдениет осы ғұрыптардан бастау алған деген пікірге ден қояды.Әлеуметтік құбылыс ретінде қалыптаспас бұрын бастапқы қауымдық мифологияның құрамында және сонымен ажырамас қатынаста діни нанымдар дамып жетілді.Ғылымда осылармен қатар діннің көне наным нысандары да бар.Олар-фетешизм,тотемизм,анимизм ж/е магия.Фетешизм(ерекше қасиеті бар зат)жансыз заттардың табиғаттан тыс қасиетіне,олардың магиялық қуатына деген сенімге негізделген.Тотемизм(оның тегі)құбылысын неғұрлым терең зерттеген ғылым –дін социологиясының негізін салушы Э.Дюркгейм діннің көне наным нысандары және олардың бертінгі көріністері әлеуметтік интеграция факторы болып табылады.Анимизм(жан,рух)жан мен рухты тірі ж/е өлі табиғаттың сезіммен қабылданатын барлық заттары мен құбылыстарында жасырынып жататын,оларды басқарып отыратын жаратылыстан тыс күш деп санайды.Магияның тарихи ж/е дүниетанымдық эволюциясын зерттеген адам Дж.Фрезер.Ол өзінің «Алтын бұтақ» атты еңбегінде магияны көне дін емес,қарапайым ойлау тәсілі,наным түрі деген тұжырым жасайды.

37) Политеистік діндер. Политеизмнен монотеизмге ауысу себептері.Политеистік діндерге: индуизм; анимизм (синтоизм вуду және т.б.); антикалық діндер т.б жатады. Қос өзеннің ең көне дәуірд Шумер-Аккат мем­лекеті орасан зор өркениетке жетті. Адамзат тарихында алғашқы «Ал­тын ғасыр» поэмасын берді. Дүние жүзінде бірінші рет кітапханалық каталогтар жасауды игерді, медицинада, дәрі-дәрмек жасауда және т.б. табыстарға жетті. Шумерлердің діни наным-сенімдері де жан-жақты дамыған болды. Өз қүдайларын «дінгір-тәңір» деп атады. Шумерлер әлемді жаратушы — «Ан-ки» қүдайы, аспан қүдайы — Ан, жер қүдайы -Ки деп санады және тағы сондай 50-ден астам көп қүдайлық — политеизмдік дін болды. Шумерлердің политеистік діни көзқарастары, әсіресе топан су мифі, бірінші адамды қүдай балшықтан жарату және оның қабырғасынан әйелді жасау аңыздары, кейіннен Вавилондар мен Ассириялықтарға, олар арқылы гректермен еврейлерге жетті. Мұндай аңыздар Иуда және Христиан дініне бастау болды десек те артық болмайды. Алғашқы діни жүйе ретінде, ғалымдар анимизм, тотемизм, натуризм, магия, фетишизм, паганизмдерді бөлежара атайды. Аталмыш діндер негізінен көп тәңірлік(политеистік) сенімнен тұрады. Ғалымдардың айтуы бойынша, алғашқы қауымдық құрылыс уақыт өткен сайын мәдениеттілікке қол жеткізіп, соңында мәдениетті, өркениетті елге айналғаны секілді, діндер де алғашқыда көп тәңірліктен бастау алып, бертін келе, бір құдайға (монотеизм) сыйынудың қалыптасқандығын айтады.

38)Әлемдік діндер. Әлемдік дін – бұл дін, яғни белгілі территорияда кең таралымға ие болады және белгілі әлеуметтік қауымдастықта , әр түрлі әлемнің елдері мен түрлі континенттерінде сипат алады. Әлемде белгілі нақты өлшемдер орын алған, яғни әлемдік діннің белгілі бір түріне лайықтандырылады. Бұл стандарттар ЮНЕСКО тарапынан ұсынылады.Әлемде үш дін адамзаттың мәдени қазынасы деп танылады.Олар-будда,христиандық,ислам діні.Тұңғыш әлемдік дін-будда діні б.д. дейінгі VI ғасырда көне Үндістанда пайда болған.Будда дінінің негізін салушы Сиддхартха Гаутама 567жылы Оңт.Непалдағы ру басының отбасында дүниеге келді.Христиандық-I ғ-да пайда болған әлемдік дін,оның аты да,басталуы да Палестинаның солт-гі Галиеядағы Назарет деген шағын қаладан шыққан діни ұстаз және уағызшы Иисустың(еврейше-Иешуа,арабша-Ғайса)есімімен байланысты.Ислам әлем діндерінің қатарындағы жаңа әрі жас дін.Бүгінде жер жүзінде шамамен 1млрд 170мыңдай адам осы дінді ұстанады.ХХғ-да ислам дінін тұтушылар саны екі есеге жуық өсті.

39) Дәстүрлі емес және заманауи діндер.Дәстүрлі діни бірлестіктер ұстанымдарының күшейуімен бірге қазіргі Қазақстан үшін беймәлім,жаңа дәстүрлі емес діни ұйымдар пайда болды.Атап айтар болсақ,пресветериандық ж/е методизм,протестанттық конфессиялар,сондай-ақ Агапе,Жаңа аспан сияқты протестанттық шіркеулер,Бахаи,Сайтан шіркеу,Саентология шіркеуі сияқты діни бірлестіктер көріне бастады. Жаңа діни ағымдарға (Дәстүрлі емес діндерге) жаңадан пайда болған (ХІХ немесе ХХғғ.), ешқандай этносқа қатысы жоқ діндер жатады. Олардың діни ілімі нақты мемлекет немесе халық тарихымен терең байланыспайды. Кейбір діни ағымдар өздерін саналы түрде мемлекет пен қоғамдағы негізгі діндерге қарсы. Көптеген пікірлер бойынша, дәстүрлі емес культтердің догматтары канондық догматтарға қарсы болып келеді. Жаңа діни ағымдар жиі дәстүрлі емес немесе альтернативті діндер деп атайды.Оларға жатады- Неохристиандық бірлестіктер, «Игова куәгерлері», Неоориенталистік ағымдар, Оккультизм және емдеулік культтер, «Алля Аят», «Ата жолы», Бахаизм, Ахмадие қауымы ж/е т.б.

40) Ежелгі Мысыр діні. Мысыр Респуликасының діні — Ислам. Олар: 90% — Сүнни мұсылманлар, 5-6% суфи және 3-4% шиға.Басқа ең үлкен діні — мәсіхшілік, бүкіл елде 16% осы дініге кіреді. Олардың көпшілігі Александрияның Копттік Православ Шіркеу мүшелер. Басқа да шіркеулер — Копттік Католик және Копттік Евангелик (Протестанттар).Мысырдың заңдары Шариғатқа негізделеді. Жер бетінде алғаш өркениетті қауым, іргелі мемлекет құрған шумерлердің мәдениеті дүниежүзілік мәдени ошақтардың бірі Египет мәдениетіндей өте жоғары болды. Бірақ Ніл аңғарында үш мың жыл бойы бір-ақ халық қоныстанып, бір-ақ қана мем¬лекет Ежелгі Египет қоныстанса, ал Қос өзен бойында Шумер, Аккад, Вавилон, Ассирия, Иран сияқты түрлі мемлекеттік құрылымдар тарих сахнасында бірінен кейін бірі алмасып тұрды, түрлі халықтар өзара сауда-саттық жасаумен қатар, өзара әскери қақтығыстарға да жиі барып түрды, соның салдарынан қалалар мен әсем ғимараттар күл-талқан болып қирады да. Бірақ мұндай қақтығысқа қарамастан бұл мемлекеттердің мәдени гүлдену процесі тоқтап қалған жоқ.

41) Антика әлемінің діндері. (эллада діні, ежелгіримдік діндер). «Антика» ұғымы Қайта өрлеу заманында пайда болды, бұл терминді итальяндықтар греко-рим мәдениетін анықтау үшін енгізді (латынның ежелгі деген сөзінен). Антика мәдениеті Европа мәдениетінің дамуында шығар нүкте болды. Грек мәдениеті дамуының соңғы кезеңі (б.з. дейінгі ІІІ-І ғасыр) эллинизм дәуірі – Жерорта теңізі бассейнінде тұрған халықтар арасында Эллада мәдениетінің кең таралуымен сипатталады. Ең ірі полистер Афина, Спарта, Коринф, Аргос, Фива болды. Саяси жағынан Греция жеке қала-мемлекеттерге бөлінгенмен, көне заман кезеңінде “эллиндер”, “Эллада” ұғымдары пайда болады. Римдіктер олимп құдайларына құлшылық етті, бірақ олардың аттарын өзгертіп алды. Мысалы, бас құдай Зевсті – Юпитер, теңіз құдайы Посейдонды – Нептун, өлілер патшалығының әміршісі Аидты – Плутон, неке, аналар мен балалардың қамқоршысы, Зевстің әйелі Гераны – Юнона, соғыс құдайы Аресті – Марс, сауда-саттықтың құдайы Герместі – Меркурий, сұлулық пен махаббат құдайы Афродитаны – Венера, қолөнері мен өнерді қорғаушы әйел құдай Афинаны – Минерва, аңшылық құдайы Артемиданы – Диана, ұста құдай Гефесті – Вулкан деп атады, бақыт құдайы Тюхэні – Фортуна, махаббат құдайы, Афродитаның ұлы Эротты – Амур немесе Купидон деп атаған. Б.д.б. І ғ. соңы мен б.д. І ғ. басын рим поэзиясының «алтын ғасыры» деп атайды. Римнің аса көрнекті ақындары осы уақытта өмір сүріп, өз шығармаларын жасап кетті. Рим театрыларында грек және рим драматургтарының трагедиялары мен комедиялары қойылды. Император Помпей Грекиядағы театр жұмысымен танысып, солардың үлгісі бойынша Римде тастан қаланған алғашқы театр салдырды. І ғ. Римде 50 мың көрермен сиятын атақты Колизей театры салынды. Грек жазушыларының шығармалары латын тіліне аударылды. Рим ақындарының өздері де көптеген тамаша дастандар мен өлеңдерді жазды. Құдайлардың алдын ала белгілеуімен, тәңірлердің заңдарын нүсқауымен жасалған қала – Римнің тарихы –римдік мифтің кіндік идеясы – осы. Ақындық творчествоның өте ертедегі түрлері дінге табынумен байланысты шықты. Діни әнұран, қасиетті өлеңде солай туған. Римде ең кеңінен тараған Платон мен Аристотель ілімдерінің, едөуір дәрежеде заманына сәйкес өңделгендерімен, басын біріктіретін эпикуршілердің, социализмді жақтаушылардың, академиктердің философиялық мектептері еді. Храмдар алдына қойылған мүсіндер – ежелгі Рим ерлері өз мемлекетінің алыптығын естен шығармауға арналғанды.

42. Ежелгі Үнді діндері. (веда діні, брахманизм, индуизм, вишнуизм, сикхизм, джайнизм). Брахманизм — ежелгі Үндістанда ведашылдықтың негізінде пайда болып, оны алмастырған діни — философиялық жүйе. Брахманизм- абсолютті шындық, мәңгі руханилық, бұл дүниеде одан тысқары ешнәрсе де жоқ, олай болса, бізді қоршаған ортаның мәні де осы. Брахманизмда о дүниемен салыстырғанда адам өмірінің өткінші екендігі және оның мәнсіздігі туралы идеялар басты орын алған. Адамның о дүниедегі тағдыры оның бұл дүниелік ғұмырындағы адамгершілік іс- әрекеттеріне байланысты. Брахмандарды құрметтеу, күншіл болмау, адамның өзін — өзі ұстай білуі, мейірімді болу, т.б. қасиеттер қоғамның әр мүшесінің өз орнын табуына мүмкіндік беретін басты шарттар болып саналады. Бұл «карма» түсінігінде түйінделген. Карма — дегеніміз әрбір адамның тіршілікте жасаған іс-әрекеттері мен оның салдарының жиынтығы, осы арқылы оның болашақтағы тағдыры анықталады. Индуизм б.д. дейінгі бірінші мыңжылдықта пайда болды. Ол адамды рухани құтқарудың үш жолын ұсынды. Олар: қасиеттері істер жолы; таным жолы; адалдық жолы. Индуизмнің тұңғыш қауымы – «адживака»тақуалық жолын тұтып, тән құмарлығымен күресті . Бірақ , Вишнуға табынды. «Адживака» діни идеяларын «бхагаватами» толықтыра түсті . Ол Вишнумен қатар Кришнаға тең дәрежеде құрмет көрсетті. XII ғасырда брахмандар жарты құдай – Рамаға ерекше тұғыр орнатты. XV ғасырда діни ғұрыптар қара халықтың тілі болып саналатын хинди тілінде атқарыла басталды . Осының нәтижесінде Вишнудің көпшілік арасындағы мәртебесі жоғарылай түсті . Шиваға құлшылық жасау да осы құдайды мойындаушы қауымдардың бірлігінің нығаюына қызмет етті . Бірақ , көпқұдайлық үнді халықтарының одан әрі қауымдаса түсінуіне кедергі болған жоқ. Керісінше, осы көп құдайлар біртұтас діни түсінік аясында құрметтеліп, индуизм баршаның дініне айналды. Индуизм үшін «Махабхарата» және «Рамаяна» эпостары-Үндістанды арий тайпалары жаулап алуы кезеңіндегі үнділердің қаһармандық күресі туралы әңгімелейтін қасиетті аңыздар жинағы. Поэмада индуизм құдайлары пантеоны туралы әңгімелейтін қасиетті аңыздар жинағы. Поэмада индуизм құдайлары туралы кең әңгімеленеді. «Рамаянада» Раманың және оның жұбайы Ситаның өмірі баяндалады. Индуизмнің діни ескерткіштерінің ішінде құрылымдық жағынын «Махабхарата» эпосына енетін дүниетанымдық проблемаларға түсініктемелер беретін «Бхагават-Гита» философиялық концептия тұтастығымен ерекшеленді. Концепцияның негізінкүллі болмыстың бастауы ретіндегі пракрит туралы және одан дербес таза рух – пуруша туралы ережелер құрайды. Осылардан шығарма авторларының екі негізді мойындаған дуалистік көзқарасы көрінеді

Джайнизм — көне үнді философиясының Веда әдебиетіне сүйенбей дамыған ағымы. Джайнизм философиясының негізінде — татва яғни мән туралы ілім жатыр. Татва — дүние құрылатын бастапқы құрылыс материалы сонымен бірге білімнің негізі құрылатын ақиқат

43. Синтоизм. Осы күнге дейін сақталып келген, бір мемлекеттен шықпаған ұлттық дің Синтоизм. Синтоизм — синто құдай жолы, VI – VII ғ. б.д. шығыс Кюсю аралында Жапонияда пайда болды. «Ерте дәүірдегі жазу» немесе «Койки» деген кітаптағы аңыз бойынша, синтоизм дінінің шығу деректері айтылады. Бұл әдеби жинақ 712 ж.б.д. жазылған. Оның негізгі мақсаты, Император рухтарын халықтардың үстінен қарап, билеу қүқығын бекітүге арналған.

Ең негізгі синтоиқалық храмы Исә деген қалада. Оны Исә дзингу Аматэрасу храмы дейді. Жалпы Жапония бойынша 110 мыңдай храмдары бар. Синтоизм дінің ішінен Тэнноизм ағымы шығады. Тэнноизм болса императордың беделін көтеріп, оны тікелей Күн құдай — Аматэрасудан шыққандығын көрсетеді. Кейінен Тэнноизм көзқарасы Исэ синто мен қосылып «Жан» культтің шығуына мүмкіндік туғызды. Ол көзқарас бойынша жеке адамдарды киелі немесе құдаймен теңестіруге дейін барды. Бұл жағдай Императордың өзін және рухтарын тікелей құдайдан тарағандығын көрсетеді. ХІХ ғасырдың ортасында шектелдіктерге Жапон жеріне жіберуге байланысты, Жапон халқының Салт-жораларын, мәдениетіп сақтанқалу үшін «Есай занын» шығарды. Бұл заң бойынша «Барлық білімдер европаныке, ал рух Жапондың» деп жазиялады. Бұл жағдайда дін мемлекеттіне толық айланып 1868 жылы мемлекет руксауы мен діни салт және мемлекетті басқару бірдей деді. Сонымен Аспан және жер құдайлары мемлекетті басқаратып болды. Жер құдайы, болса да Император болды. Сонымен Синто – мемлекеттіқ дін болып сапалды. Синто діннің әртүрлі дегейі бар. Олар: Синто динасы-Император ошақ басы; Император ғибадаты – Жапон халқының табыну объектісі; Синто Храмы – жеке жергілікті құдайларға табыну; Үй синтосы – рулық, бабалық құдайлар. Бірақта 1947 ж. Жапон Ата занында, императордың беделі түскенге байланысты, император теқ мемлекеттің және халықтың «символы» ретіне қабылданды. Синтоизм мемлекеттік дін болмай қалғанмен, оның абройы, беделі жылдан жылға артып келеді. Қазіргі кезде көптеген синтоизмнің салт жоралары мемлекет тұрғысында жүріле бастады.

44. Буддизм. Оның пайда болуы және дін оқудағы негізгі тәртібі. Буддизм - (санскритше - बुद्ध धर्म, buddha dharma Будданың ілімі) — дүниежүзіне кеңінен таралған негізгі 3 діннің бірі. Б.з.б. V-VIҮндістанның бүгінгі Бихар штатында пайда болды. Буддизмнің негізін салушы Сиддхарта Гаутама деп есептеледі. Буддизм басқа ілім-танымдарды бойына оңай сіңірді және оның негізгі қағидасы жан иесіне жамандық жасамау болғандықтан, жер жүзіне соғыссыз тарады. Қазіргі кезде Буддизм дінін 1 млрдқа жуық адам ұстанады. Буддалық діни ілім көзқарастардың күрделі жүйесі б. т. Ол діни шығармалар жинағы «Трипитакада» («Үш себет») баяндалған. Буддизмнің уағыздарының өзіне тән ерекшеліктері бар. Буддизмде дүниені жаратушы құдай жайындағы идея айтылмайды. Буддизм фәни өмірдің азаптары — ауру, кәрілік, өлімнен құтылу жолын іздейді. Ол өмірдің қасіреті — нәпсінің тілегіне байланысты деді. Адамның денесі уақытша өмір сүреді. Ал нәпсі қанағатсыз тілегімен, өлімнің қорқынышымен ылғи бейнет туғызады. Сондықтан нәпсінің тілегінен құтылу керек. Ол үшін төрт асыл ақиқатты білу қажет:Азап бар;Азапта себеп бар;Азапта соң бар; Жол азаптың тоқталуы бар. Аһимсаны жүзеге асыру үшін Буддизм Веданы жоққа шығарады. Будда ілімінде этика мәселелеріне көп көңіл бөлінген. Буддизмнің негізіне қоршаған ортадан бөлінбей қарастырылатын жеке адамды дәріптеу және болмысты бүкіл дүниемен байланысып жатқан ерекше психологиялық процесс ретінде қабылдау принциптері алынған. Буддизмдегі негізгі ең ірі бағыттар -хинаяна және махаяна. Буддизм өзінің даму барысында үш кезеңнен өтті: хинаяна, әркімді туу — өлу айналымынан құтылуды үйрететін алғашқы даналық мектебі (б.з.б. V ғ. — б.з. басы); екінші, бодхисаттва — құтқарушы көмегімен құтылу; үшінші, махаяна (б.з. V ғ.-ына дейін) кезі. Махаяна негізінде будда (ісөкірек көзі ашылған) болуға мүмкіндік беретін жаңа тиімді әдістер уағыздалды (V ғ.-дан кейін). Ол важраяна деп аталады. Азияның көптеген елдерінде Буддизм қазіргі кездің өзінде қоғамдық және жалпы мемл. өмірге елеулі ықпал етіп отыр. Бұл елдердің бірқатарында Буддизм мемлекеттік дін болып есептеледі.Империалистер Буддизмнің ықпалын ескере отырып, бүл дінді өзінің реакцияшыл саяси мақсаттарына пайдалануға тырысады. Соңғы он жылдықта необуддизм немесе метабуддизмнің бірқатар жаңа бағыттары пайда болды. Қазіргі уақытта будда ұйымдарыАзия елдерінде әртүрлі әлеуметтік рөл атқарады. Олардың кейбіреулері отаршылдыққа қарсы, ұлттық тәуелсіздік үшін күреске белсене қатысуда. Біздің елімізде будда ламаиттердің ізін қуушылардың шағын топтары ҚалмақБурятТувада түрады. Буддизмң көзқарасына дүниеден безушілік, жеке даралық тән. Қанаушы қоғамда байлық, күш, өкімет кімнің қолында болса, соған жалбыры- ну жер бетіндегі азап шеккені үшін күнәдан қүтқарады деп түсіндіреді. Сондықтан адам өткінші, жалған өмір сүретін мысал денесін ойламай, мәңгі өмір сүретін жанын құтқарудың қамын ойлауы керек. Бұл — қанаушылармен келісуді уағыздайтын Буддизм діннің реакциялық жақтарынан бірі. Ол дінді қабылдаған елдердің өміріне едәуір ықпал жасады. Буддизмң таралуы синкретикалық мәдени комплекстердің құрылуына әсер етті. Бұлардың жиынтығы будда ұйымы — 1950 ж. құрылған буддашылардың дүниежүзілік бауырластығы.

45. Христиан дінің пайда болу тарихы: әлеуметтік-экономикалық себептері және ойдың қайнар көздері. Христиан апологтиктерін: Христиан дінін адамдар жасаған жоқ, оны «Құдай адамы» арқылы немесе Құдайдың баласы Иисус арқылы адамдарға таратылған, — дейді. Бірақ та Христиан дінінің догмасы мен идеологиясын тарихи салыстырмалы жақтан қарастырсақ, онда бұл діннің шығуына әр түрлі діни, философиялық және этикалық білімдердің әсерін көреміз. Діни жағынан, христиан дінінің қалыптасуына, митраизм, ертедегі шығыс діндерінің философиялық көзқарастарының тигізген әсерлерін байқаймыз. Мысалы, иудаизм дінінің бір құдайлық «монотизм», миссиялық, ақырзаман (эсхатология) туралы идеяларын толығынан христиан діні қайта өңделіп негізгі библияның ескі өсиетінде кездестіреміз. Әсіресе, христиан дінінің әлемге деген көзқарасының қалыптасуына аналитикалық философия үлкен жәрдем берді. Библияның Жаңа өсиеті, бөлігі тек христиан дініне тән десек, оның құрлысы, терминдері, ұғымдары Платонның, неоплатондық, Аристотельдің философиялық системасының құрылымдық ойынан шыққандығын көріп отырмыз. Солардың ішінен ең бір елеулі көзге түсетін неоплатондық Филон Александрейскийдің (25 ж.б.д.д. 50 э.б.д.) Христиан дінінің негізгі догмасын құрастырудағы рөлі өте жоғары десек болады. Құдай мен материалдық дүние арасындағы делдалды – періштелер мен мессияны Филон «Логос» (ақыл, ой, сөз, парасат) деп атады. «Логос» Филон бойынша киелі сөз, ол арқылы жаратқанды сезіп білуге болады. Құдайды тек «Логос» арқылы біліп, тануға болады, басқа жол жоқ. Барлық адамдар туғаннан күнәлі. Күнәлар адам мен Құдай арасында құтқарушы «миссия» бар, адамның жоғарғы мақсаты – күнәдан құтылып, құдаймен табысу, бұған жету үшін ең қажет нәрсе – мессияға сену, шын жүректен жалбарыну. Мессия – барлық адамзатты күнәдан құтқарушы. Ең биік Логос ол – Құдайдың баласы Иисус. Ол адам сияқты болғанымен де, ол адам емес, Құдайдың өзі, ол дүниеге келеді де, қайтадан ғайып болады, енді тек адам ойында, көңілінде ғана сақталады делінеді. Міне, Филонның осындай ілімі Христиан дінінің рухани иерархиалық құрылу бастамасына жәрдем береді. Христиан дінінің құлықтылық, өнегелік дамуына үлкен ықпалын тигізді. Христиан дінінің құлықтылық, өнегелік тұрғыдан қалыптасуына Рим стоиктері, әсіресе Сенеканың ілімі үлкен ықпал етті. Стоиктердің пікірінше, дүниенің екі бастамасы бар: материя және рух. Материя рухсыз дами алмайды. Стоиктер Логосты белсенді бастама, рух, Құдай деп түсінді. Адам тегінің белсенді бастамасы – жан, ал жанның негізгі күші – ақыл, ой. Адам жан, ақыл, ой арқылы бүкіл әлеммен байланысты. Бүкіл әлемдік ақыл, ой «Құдай», ол әлемге күш беруші оттегі деп танылады. Сенека (4 ж.б.д.д. – 65 ж.б.д.д.) ілім бойынша жеке адамдардың тағдыры құдайдың қолында. Жалпы адамгершілік мораль адамдардың бір-бірімен қатынасынан шығады. Бостаншылық тағдырға байланысты, тағдыр құдайдың қолында. Табиғат заңдары бұл – бір жағынан, Құдай заңдары. Білімге талпынған адам әр уақытта осы заңдарға сүйеніп, әрекеттерінде ақылы сыйымды бастама басым болуы керек. Сенеканың императивті «моральдің алтын ережесі»; «Сенен жоғарғы тұрғындар, сенімен қандай қатынас жасасын десең, сен де төмен тұрғындармен сондай қатынас жаса» деген принципі христиан моралінің өзегі болып табылады десек те болады. Сенека о дүние қызығына шақырды, бақыт пен теңдік те о дүниеде ғана деп уағыздаған Құдай туралы айтқандары кейіннен христиан дініне толығынан дерлік енді. Христиан діні Шығыс культтерін (культ.Лат.,«Культс» табыну, қадірлеу), мәдениеттерін, эллинистикалық философиясын бойына сіңіруі бұл діннің құнын түсірмей, қайта байытты. Нәтижесінде бұл дін жер орта теңізі бойындағы халықтар арасында тез тарап, дүниежүзілік дінге айналды

46. Христиандық канондық әдебиеттер. Інжіл (Библия), оның мазмұны және құрылымы. Шіркеудің шығуы мен бірге діни қасиетті жазбалар мен қасиетті аңыздардың жасақталуымен қатар жүрді. Христиан дінінің қасиетті жазбасы Библияда (грек. – Кітаптар) жинақталған. Қазақша атауы Інжіл. Библия екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім, Ескі өсиет (Ветхий завет) және Жаңа өсиет (Новый завет). Ескі өсиет көлем жағынан 4/5 Библияның бөлігін алады. Бұл бөлігі Иудаизм дініне де ортақ. Өсиет деп ертедегі еврей халқы Құдаймен, кейін келе басқа да халықтармен Иисус Христос келісім жасаған деген түсініктен шығады. Екінші бөлімі Жаңа өсиет (Новый завет) деп аталады. Жаңа өсиет тек Христиан дініне тән. Барлығы 77 кітап. Олар ежелгі еврей, арамей және көне грек тілдерінде жазылған. Негізіне мазмұн жағынан Библияны апокрифтік және конондық деп екіге бөліп қарастырады. Апоктифтті (жасырын) ертедегі иудей және ертедегі христиан әдебиеттеріне, конондыққа кірмей қалған, бірақ Ескі және Жаңа өсиеттерден табуға болатын бөліктері. Конондық (жөнді, дұрыс) деп соборларда қабылданған, киелі ретіне әр кезде бекітілген Библияның бөліктері. Кононға 27 еңбек кіреді: 4 інжіл (евангеллия), Христостың шәкірттерінің ісі туралы жазбалары, 21 арнаулы хат, оның 14-і Павел, Иоан жазған хаттар деп саналып келген

47. Христиандық ғұрып, құпиялар, мерекелер. Христиан дінінде магиялық қалдықтары да бар. Оларға әр түрлі туа оқу (молитва), діни іс-әрекеттер жасау (тайнства), құпия, сырлы жұмбақ, діни салт-жоралары. Діни құпиялық іс-әрекеттері арқылы адамдар құдаймен, оның жақсылығын алу үшін қатынас жасайды. Бұндай іс-әрекеттер жетеу: шоқыну (крещение) – Христиан дінін ұстаушылар қатарына қабылдау жорасы. Шоқындыру кезінде адамдар: бірінші күнәдан құтылады, шіркеуге бірінші араласу басталады, христиан болады. (Маңдайын маймен майлау) миропомазание – маңдайын әдейілеп жасаған «миро» деген исті маймен маңдайына және басқа дене мүшесіне маймен. Онда құдай маңдайын ашуға, жолы болуға жәрдем береді деген түсінікпен шіркеу адамдары жасайтын жорасы, Өкіну – (покояние) – күнәсін мойнына алып, құдайдан кешірім сұрау; (причащение) – адамдардың құдаймен жақындасуының бір түрі, құдайдың денесімен қанына араласуы, оның орнына бір ұрттам қызыл шарап (вино) және бір үзім нан жеу; шарапаттылық «священство» — қасиеттенушілік – шіркеу жорасы бойынша ерекше салтанатпен діни қызметкерлерді сайлау; «елеосвещение» — «арша ағашының бұтақтарын жолға төсеу» арқылы өлім халіндегі ауру адамдарға күнәларын кешіріп, дүниеге шығарып салу жорасы (діни салты). Діни мейрамдарХристиан діні діни мейрамдарға үлкен көңіл бөледі. Осы көптеген мейрамдарды төртке топтап қарастыруға болады. Иисусқа арналған, Құдай туған (богородаца) әйелге арналған, әулие адамдарға арналған және киелі икондарға арналған. Осылардың ішінде «тойдың тойы, мейрамның мейрамы» дейтін мейрамдардың ең үлкені – Пасха. Христостың құтқарушысы ретінде құрбан болуына, оның өліп, қайтадан тіріліп, аспанға шығуына және жерге қайтадан келуіне сену. Пасха барлық күнәні кешіру мейрамы деп саналады. Бұл мейрам 325 ж. Никея соборында бекітілді. Көктем түскенде күн мен түн тең болған «21-наурыз» күнінде тойланады. Пасхадан басқа шіркеу 12 негізгі мейрамдарды тойлайды, оның атын «двунадесятыми» деп, санына сәйкес атайды. Оның 8-мейрамы Иисус Христосқа арналған: Христостың дүниеге келгені (рождество), жаңа жылдың бастамасы. Христосты адамдарды қорғау, сақтау үшін Құдай жіберді деп есептейді. Котолик ағымы бұл тойды 25 желтоқсанда, ал провославиялықтар 7 қаңтарда мейрамдайды. Троица (үш мүсінді құдай) немесе «пяипятидесятница» деп аталатын мейрамды Пасхадан 50 күннен кейін атап өтеді. Христостың апостолдарына «қасиетті рухтың келуі» — дейтінді еске алу ретінде өткізіледі. Сретение господне – мейрамы, «кездесу тойы» деп аталады. Христос туғаннан соң 40 күннен кейін әкесі Иосиф және анасы Мария баланы шіркеуге апарады. Оны Симон әулиесі алдарынан шығып, шіркеуге кіргізеді. Крещение – Иисус Христостың Иоран өзенінің суына батыру арқылы шоқындыру тойы туралы. Преобреженье – (түсі жаңару), — Иисус Христостың шәкірттерінің алдына бір кезде солардың көз алдына өңі жаңарып өзгергендігі туралы той. Вербное воскресенье – Иисус Христостың дарға асылар алдында Ирусалим шіркеуіне баруы туралы той. Вознесенье - Иисус Христостың өлгеннен соң тірілуі мен оның ауаға, аспанға ұшып кету тойы. Вознесенье - Император Константинның анасы Елена, Иисус Христостың дар ағашы кресті тауып алуы туралы той. Қалған 4 мейрамы Иисус Христостың анасына немесе Марияға арналған: «рождество богородицы» — Марияның туған күні, Давид патшасының руынан, Иоаким әкесі де анасы Аннадан туылған тойы, Блоговещенье – Архангель пері Гавриал Мария қызына Құдай атынан бала туатынын хабарлап айту тойы. Введение во храм богородицы – үш жасындағы Марияның храмға бірінші рет бару тойы. Успенье – Марияның (Құдайды туған) өлімі туралы «хабарлы» тойы. Христиан мейрамынан соң әр түрлі салт жоралар, салттары бар, оларға (ораза), перілерді қуу ырымы, жерлеу ғұраптары және басқа да салттары көп. Қысқаша айтқанда, Шіркеу христиандарға жылына 200 рет шіркеуге келуін талап етеді.

48. Православтық бағыт: дін оқытудағы ерекшеліктері, ғұрпы, ұйымы. Православие діні II ғасырдан бастап Шығыс Рим империясындағы (Византияда) басым дінге айналды. Константинополь патриархы ресми түрде шіркеу басшысы деп жарияланғанымен, ол абсолютті билікке ешқашан ие болған емес. Православиелік ілімнің негізі – Қасиетті Жазу (Інжіл) және Қасиетті Өсиет. Соңғысына алғашқы жеті әлемдік собордың үкімдері мен негізінен III-IX ғасырлар аралығында өмір сүріп, христиан догматтарын жасаған, “шіркеу әкелері” аталған ірі діни ғұламалар мен шіркеу қайраткерлерінің еңбектері жатады Табыныушылардың мақсаты – діншілдердің сана- сезіміне әсер ету. Сондықтан христиан діні басқа діндер сияқты табыну салттарына көп көңіл бөледі. Оның әдеп ғұрыптары “Жеті құпия сыр” деген атпен белгілі. (шоқыну, хош иісті май жағу, жалбарыну, құдаймен қатысу, некелесу, қол қусырып мінәжәт ету және шырша, майымен тазарту.) Шоқындыру — құпия сырлардың бріншісі. Дін иелері бұл ғұрыпты адамның болашақ қасиетті рухани өтуінің салтанатты кезеңі дейді. Тек христиан дініне тән деп уағыздайды. Шын мәнісінде шоқындыру ғұрпының ертедегі магиялық сиқырлық сенімдерден алғанын көреміз.Судың тазартқыштық қасиетіне сену Христиан дінінен кейіннен енген. Православиенің сенім негізін Қасиетті жазу мен Қасиетті хикая құрайды. Православиенің негізгі қағидаттары сенім белгісінің 12 тармағында берілген. Православие сенімінің маңызды белгілері құдай бірлігінің догмасы (Құдай Әке, Құдай Бала және Құдай Қасиетті Рух) болып табылады. Иисус Христтің құдай кейпіне өтуі, күнәсін жууы, қайта түлеуі және жоғары көтерілуі болып табылады. Православие үшін күрделі, егжей-тегжей әзірленген тәртіп тән, әрекет негізін жеті басты дәстүр — құпия құрайды: шоқыну, тазару, (евхаристия), тәубеге келу (ғибадат), мирамен майлап шоқындыру, зәйтүн майымен шоқындыру (шіркеуде), неке, дін ұстану. Православиеде басты құдайға құлшылық ету — литургия, басты мереке -Пасха. Дін басылары аққа (үйленген приход священниктері) және қараға (монахтар, некесіздік сөзін беретіндер) бөлінеді. Ерлер және әйелдер моностырьлері бар Монах қана епископ бола алады Қазіргі уақытта православиеде 15 автокефаль шіркеуі бар: Албан, Александрия, Америка, Антиохия, Болгар, Грузин, Иерусалим, Кипр, Константинополь, Польша, Румын, Орыс, Сербтық, Чехословак, Эллада және 4 автономдық шіркеу: Крит, Синай, Финляндия, Жапондық.

49. Католицизм. Догматиканың ерекшеліктері, ғұрпы, ұжымы. Католик діні қасиетті жазуы мен әулие өсиеттердің жинағына негізделген. Осыған байланысты Құдайдың адамдарға жіберген киелі өсиеттері апостолдар өлгеннен соң тоқтады. Христостың шәкірттері, бірақ та құдай өсиеті, оны дұрыс түсіну арқылы шәкірттері, бірақ та құдай өсиеті, оны дұрыс түсіну арқылы тереңделіп әрі қарай дами береді. Апостолдардың шәкірттері епископтар, Папа (грек, әке), олар қазіргі Христостың өсиетін дұрыс түсініп, әрі қарай таратушылар. Папа болатын болса ол киелі өсиетті апостол Петрден тікелей қабылдап алып, діни ілімді ешбір бұзбай адамдарға әрі қарай таратады дейді. Сол себепті, католиктер Папаны Иисус Христостың жердегі басқарушысы деп жариялады. 1870 ж. І Ватикан соборында Папа ең басты, бірінші священник ретінде күнәсіз деп табылып, оның шешімі епископтың мақұлдауынсыз-ақ күнәсіз деп жариялады. Папаның күнәсіздігі туралы қағида католицизм авторитарлық принципті одан әрі нығайтты. Сонымен, католик діні тек киелі кітап ретінде «Библияны» ғана емес, әрбір ірі богославтардың діни еңбектерін де киелі есебінде Библиямен қатар қабылдайды. Православниктер тек қасиетті ілімдер деп канонға кірген киелі жазу мен киелі өсиеттерді ғана мойындайды. Католик ілімі бойынша: адамдардың күнәдан арылу жолы, Құдай жолына түсуі тек шіркеу арқылы. Шіркеуден тыс адамдар күнәдан құтыла алмайды. Тек шіркеудегі әулие адамдар ғана бірінші күнәдан қалай құтылуға болатын жолын біледі. Олар Құдай өсиеттерін терең білетіндер, Құдайдың «Қайырымдылық қорын» қалай қолдануды біледі. Сол бір «Қайырымдылық қорын» адамдарға, олардың күнәлерін жеңілдетуге жұмсай алады. Міне осы түсініктің арқасында Католик шіркеуі филиокве «тазартқыш» (чистилище) деген түсінікті шығарды. Шіркеу ілімі бойынша өлгеннен кейін адамның жаны «тазартқышқа» түседі. Осы кезде жанның жұмақ немесе тамұққа бару мәселесі шешіледі. Осы кезде шіркеу адамдары Құдайдың «Қайырымдылық қорын» қолданып, өлген адамның жанының жұмаққа баруына жәрдем береді. Іс жүзінде өлген адамның жақындары садақа беру оны күнәлардан құтқара алады дегенді уағыздайды. Садақа беру кейіннен «индульгенцияға» айналып кетті. Шіркеу индульгенция арқылы жанның «тазартқыш» (чистилищеде) болу мерзімін қысқарта алады. Чистилище туралы догмат 1439 ж. Флорентиский соборында қабылданды да, 1562 ж. Тридентский соборында бекітілді. Никое-Константипольский (325 ж. және 381 ж.) соборында қабылданған басқа, өзге де жан символдық сенім қосымша қабылданды. 589 ж. Толедский соборындағы шешім бойынша Рух Құдай тек әке-Құдайдан емес, бала-Құдайдан да тарайды деп бекітті. Соның арқасында үш мүсінді құдайы біріктіріліп Папаның беделін көтерді, өйткені ол Иисус Христостың жердегі ісін жүргізуші болып саналады. Католик шіркеуі Христиан дінінің ағымдарының ішінде Құдай анасы Мария қызды өте қошеметтеуі. 1954 ж. Мария қызы Анна деген «қыз» анасынан туылған, 1950 ж. Папа Пий ХІІ Мария қыздың көкке көтерілгені туралы қағиданы енгізді. 1954 ж. «Көк патшасы» Мария қызға арналған шіркеу мейрамы тағайындалған. 1964 ж. Папа Павел ҮІ Марияның анасының шіркеуі деген атақ ендірді, Мария қызға арналған шіркеу мейрамы тағайындалды. Сонымен, католик дінінің әйел жыныстары көбінесе Құдай анаға табынушылығы күштірек. Ол қатардағы католиктерге түсініктірек, абстракты үш мүсінді құдайға қарағанда. Жалпы Католик дінінің табынуына көптеген ғибадаттары жатады: құдайға, періштелерге, әулиелерге, киелі мүсіндерге, икон және киелі жерлерге (палестинадағы киелі адамдардың тоқтаған жүрген жерлері т.с.), киелі орын, заттарға т.с.с. ғибадаттарға. Табынушылықтың орталығы – шіркеу Храмы. Шіркеу Храмдарын өрнектеп салу жағына католиктер үлкен көңіл бөледі. Храмды көбіне екі түрде салады. Крес тәрізді және кеме тәрізді. Крес тәріздінің символы Иисус дарға асқан крес мүсінінің формасы, ал кеме — барлық христиандар кемеге отырып ол дүниеге, жұмаққа барып тоқтау символы. Дегенмен шіркеу архитектурасы басқа да формалардың символдарын қолданады. Католик шіркеуі Литургияда (шіркеу намазы) үлкен көңіл бөледі. Литургия католик шіркеуінде музыка қолданады. ҮІІІ ғасырдан бастап католик шіркеуінде Орган және басқа музыкалық аспаптармен іске асырылады. Католик литургиясына, намаз оқу, орган мен өлең айту, құпия діни салттар т.б. діни іс әрекеттермен өтіп жатады. Католиктер де православиялықтарға ұқсап 7 құпиялық (тайнство) жасайды, бірақ католиктердің орындауы бөлектеу болады. Мысалы, шоқынғанда адамның үстіне сумен бүркіп немесе суды құйып жасаса, православниктер адамды суға батырып жасайды. Католик діні әсемдікті өнер шығармаларын (соңғы уақытта тіпті ән, күй, билерді де) діни қызметте кеңінен пайдаланады және басқа да ерекшеліктері бар.

Протестанттық: пайда болуы және жалпы принциптері. Христиандықтағы шектірген зардаптарының көлемі жағынан екінші ірі жікке бөліну XVIғасырда орын алып,ол Еуропада басталған антифеодалдық әлеуметтік саяси қозға лысқа тікелей байланысты болды.католицизм феодализмнің идеологиялық тірегі болып саналатындықтан,жікке бөлінудің алғашқы соққысы католик шіркеуіне бағыттал ды.Бұл қозғалыс реформация деген атаққа ие болды(лат. reformation түрлену.)Реформа цияның басталуы Мартин Лютердің атымен байланысты.Ол тадантты адам болған.Діни ілім профессоры,неміс тілінің білгір маманы болғандықтан,Библияны алғаш неміс тілі нің аударған сол. «Адам баласының ойлары мен арман мүдделері Құдайдан басқа еш кімге де,еш нарсеге де тәуелді емес,деп жариялады Мартин.Протестанттық ілім салт дәстүрлер ғана маңызды еместігін,әрбір адамның өз міндеттерін қалай атқаратындығы ның маңызды екенін түсіндірді,Бұл пендауи борыш туралы,бәрінен бұрын,христиандық парыздарды адамның адал еңбекпен атқаруы туралы ілім.Лютердің пікірінше әрбңр адамның жаны тұп тура.Құдайдың алдына барады,өйткені сол жанда Құдайдың дауысы естіліп тұр.Адам тек тікелей Құдай сыйға тартқан сенімнің көмегімен ғана құтқарыла алады.Лютердің шіркеуіді ішікі жағынан реформациялағысы келді.Протестантизм соған байланысты реформацияда пайда болды.

51) Ерте протестанттық бағыт (лютерандық, кальвиндік, англиканттық) 1. Лютерандық – христиан дініндегі протестанттық ағымдардың бiрi. Лютерандық XVI ғасырда Германияда реформация қозғалысының нәтижесінде пайда болды. Лютерандар да өздерінің діни ұстанымдары мен нанымдарын жүргізіп жатыр. Елімізде протестанттықтардың шамамен айтқанда отызға жуық сектасы мен мыңнан аса діни бірлестіктері бар көрінеді. Қазақтарды жаппай шоқындыру осы ағымның басты мақсаты болса керек. Әбден орнығып алған бұлар қазір ұлтқа қарсы қандай астыртын уағыз-насихаттар күшейтіп жатыр – оны әшкерелеу бүгінгі күннің талабы. Өйткені ағымдар «соғысы» айтпай келеді. Сөйтіп, сақтанбай соңында сан соғып қалмау үшін жат діни секталар мен бірлестіктер құқық қорғау ұйымдарының бақылауында.

2. Кальвинизм - 16 ғ. реформацияның нәтижесінде Жан Кальвин негізін қалағанпротестанттық діни ілім. Ол өмір сүрудің тақуалық принципін негіздеді.Реформацияны одан әрі түбегейлі жалғастыруға бағыт алғандардың бірі — Ж. Кальвин(15091562 жылдары) протестанизмнің беделді ағымының негізін қалады. Жаңадан қалыптасқан «кальвинизм» ағымы христиан дініне табыну мен шоқыну рәсімдерін одан әрі жеңілдетті, шіркеуді жеке саяси күшке айналдыру мақсатында оны мемлекеттен бөлді және шіркеуге республикалық сипат (шіркеу басшыларының сайланып тағайындалуы) берді.

3.Англикан шіркеуі ағылш. The Church of England - протестант шіркеулерінің бірі; құдайға құллшылық ету жолы мен ұйымдық принциптері жағынан басқа протестант шіркеулеріне қарағанда католик шіркеуіне жақын.Англикан шіркеуі — Англияның мемлекеттік шіркеуі. 16 ғасырдағы Реформация кезеңінде пайда болған.Томас Кранмер (1489—1556), Кембриджском университет Докторы, 1533 жылдан Кентерберий архиепископыОны король басқарды («Суперматия туралы акт», 1534). Оның діни уағызы мен ұйымдық формалары негізінен католиктік күйінде қалды. Эдуард VI тұсында Томас Кранмер (1547-1553) протестант және католик дінінің уағыздарынан құрастырып жазды. Елизавета Тюдор тұсында «39 сүредегі» (1571 ж.) діни уағыз кальвинизмге сәл жақындатылды. Англикан шіркеуі абсолютизмнің берік тірегіне айналады. 17 ғасырда ағылшын буржуазиялық революциясының теңгеурінімен таратылды, ал 1660 ж.Стюарттар әулеті тұсында қалпына келтіреді.

52) Кейінгі протестанттық бағыт (баптизм, пятидесятничество, адвентизм, «Иегова куәгерлері»). Баптизм ағымының пайда болу тарихы Христиандықтың Орта Азияда Мерві қаласында пайда болуы туралы мәліметтерНесториандықтармен қатар, Орта Азия жеріне, Иса Мәсіх тек құдайылықАлайда, түркілердің исламды қабылдауымен христиандық ықпалы әлсіреп қалды, XII-XIIIXVII ғ. баптизм діни ілімі Голландияда ағылшындар арасында пайдаБаптистік қауымдар XVII ғасырда пайда болды. Алғашқы ағылшын баптисіШоқынуды баптистер сенімді саналы қабылдау, рухани қайта түлеу депXVII ғасырдың бірінші жартысында баптизм Солтүстік Америкада тарала бастады.Баптизм протестантизмдегі ең ірі конфессиялардың біріне айналды. Баптист қауымдарыныңБаптистердің құлшылық ететін үйлері шіркеуден өзгеше. Олардың ішкі дүниелері2.2 Кеңес дәуіріндегі баптизм Баптизм протестанттардың ішінде ең көп конфессияға айналды. Тек тазаБаптизмнің ең ірі ұйымдары АҚШ-та құрылды. Ал 1905 жылыXIX ғасырдың екінші жартысында баптизм Ресей империясында, алдымен Украинада,Діни ұйымдарға қатысты саясат өзгергенде евангелияшыл христиандар мен баптистерДінге қарсы жаңа әкімшілік күрес жанданған 1960 жылдары (1965Бірқатар қауымдар тәуелсіз ретінде тіркеле бастаған 70-жылдардың екінші жартысындаБаптизм Ресейге XIX ғасырдың басында енді. 2. Пятидеся́тники (англ. Pentecostalism) — евангельские христиане, последователи пятидесятничества, одного из направлений протестантизма. На территории России для отличия от евангельских христиан (прохановцев), по учению более близких к баптизму, предпочитали называться Христианами веры евангельской — ХВЕ или Христианами евангельской веры — ХЕВ, в настоящий момент это название является составной частью названия конфессий данного направления на территории СНГ.

3. «Иегова куәгерлері» немесе олардың екінші атауы «Күзет мұнарасы қауымы» деп аталады. Бұл діни ағым христиандық (псевдохристиандық), ариандық, апокалиптикалық, милленаристік (хилиастық) болып табылады. Елімізде әрбір азаматтың діни сеніміне бостандық және әрбір діни бірлестікке заң алдында тең құқығы берілген. Осы еркіндікті ұтымды пайдаланған шетелдік миссия өкілдері өз миссиясын атқарып келеді.

53) Құран: шұғу тарихы, құрылымы, мазмұны

Құран немесе Құран Кәрім — Ислам дініндегі басты қасиетті кітап; мұсылмандар оның Мұхаммед пайғамбарға  ақиқатты баян ету үшін түсірілген, бізге одан үзілместен жеткен Аллаһтың сөзі екеніне сеніп[1],иман келтіреді, оны оқу (тиләуәт) арқылы Аллаһқа құлшылық қылады; Құран Тәуратпен Інжілден кейінгі аспандық кітаптардың ең ақырғысы, араб тіліндегі кітаптардың ішінде шешендік тұрғысынан ең байы саналады. Құран уахидың түскен жері мен уақытына байланысты меккелік және мединелік боп бөлінген 114 сүреден тұрады. Мұсылмандар Құран Мұхаммед пайғамбар  40 жасқа жеткеннен бастап өліміне шейін (632 жыл/11 һ.ж.) 23 жыл бойы Аллаһ тарапынан Жәбірейіл періште арқылы түсірілгеніне сенеді. Сонымен қоса мұсылмандар Құранның сахабалармендәлме-дәл сақталғанына, оның аяттарының анық және баяндалған екеніне сенеді, оның барлық замандағы күллі адамзатқа уағыз ретінде жіберілгеніне сенеді.Мұсылмандардың сенімі бойынша әрбір адам Құранға мұқтаж; мұсылманның жүрегі Құранмен өмір сүреді, көзі нұрланып, тура жолға ілеседі. Мұсылманның бүкіл өмірі осы Кітаппен байланысты: оның сенімі одан сусындайды, ол Аллаһ разы болатын ғибадаттарды содан біледі, қарым-қатынас пен мінез-құлықтағы тура жолды білуге керек болған нәрселерді содан алады, кімде-кім тура жолды бұл Кітаптан іздемесе, оның өмірі, болашағы мен ақыретте баратын жері құрдымға айналады, надандық пен адасудың зұлыматына ұшырайды. Бұл тұжырым Құранда келген аяттар мен Сүннетте келген хадистерге негізделген. Мысалға:

1.Шын мәнінде бұл Құран ең тура жолға бастайды және салихалы амалдар жасаған имандыларды үлкен сауаппен қуандырады.

2.Кімде-кім Мені еске алудан бет бұрса, оның өмірі тарылып, Біз оны Қиямет күні соқыр қып жинаймыз.

Құранның ішінде ақиданыңоразазекет секілді ғибадаттардың, сауда-саттық, үйлену мен айырылысу, мұрагерлік құқық сияқты адамдар арасында қарым-қатынастың және әдеп пен мінез-құлықтың үкімдері жинақталып, баяндалған[13]. Ислам ғұламалары ерте заманнан бастап адамдарға жеңілдету үшін Құран аяттарынан алынған фиқһ, ғибадат, мауамалат сияқты үкімдерге қатысты дәлелдерді жинақтауға арналған еңбектер жаза бастаған. Мұсылмандар Құранда тура жол мен дүниелік мәселелерді реттейтін бұрынғы қасиетті кітаптарда келген барлық нәрсе жиналғанына сенеді.

54) Исламның жалпы сипаттамасы. Ислам – үш әлемдік діндердің ішінде ең жас дін болып саналады. Қазіргі уақытта мұсылмандар әлемнің 120 елдерінде өмір сүреді, мұсылман қауымдастығы 1,5 млрд. жуық, яғни бүкіл адамзаттың 20 %-ын құрайды.Бұл дін Мысыр, Иордания, Тунис, Катар, Біріккен Араб эмираттары, Ирак, Иран, Кувейт, Марокко, Сауд Арабиясы және т.б. сияқты елдердің конституцисында өз көрінісін тауып, 28 мемлекетте мемлекеттік немесе ресми дін болып саналады. Мұсылмандардың шамамен ¾ 35 елдерде қоныстанған, бұл елдерде олар бүкіл халықтың 95%-дан 100%-ға дейін бөлікті құрайды, олар келесі елдер: Алжир, Ауғанстан, Бахрейн, Гамбия, Батыс Сахара, Индонезия, Иордания, Йемен, Катар, Коморы, Ливия, Мавритания, Мальдивы, Нигер, БАЭ, Оман, Сомали, Тунис, Түркия және т.б. Ислам иудаизм мен христиандық діндер сияқты әлеуметтік-діни және тілдік ортада қалыптасқандықтан, қазіргі заманғы дінтану ғылымы оны аврааматикалық (иудеохристиандық) дәстүрге типологиялық туыстас болып қарастырады Оның негізгі ерекшелігі — ол дін мен құқық арасында, зайырлы және діни өмір арасында, сенім мен өмір сүру салты арасында нақты айырмашылықтардың болмауы. Ислам сөзі араб тілінен аударғанда бағыныштылық деген сөзді, ал муслим немесе мұсылман атауы өзін Аллаға берілген, яғни мұндай бағыныштықты өмір сүру салты ретінде қабылдаған деген мағынаны білдіреді. Бұл дінге табынатын адамның өмірін шектеу әрекеті осымен түсіндіріледі. Ислам VII ғ. Аравия түбегінде пайда болды. Бұл уақытқа қарай мұнда ежелгі таптық мемлекеттердің құлауы, транзиттік сауданың, дәстүрлі қоғамдық байланыстардың құлдырауы, көшпенділер мен отырықшы тайпалар арасында шиеленістің артуы сияқты объективті алғышарттар өрістей бастады. Осы барлық жағдай ортағасырлық араб халқының әлеуметтік және рухани ізденістерінде өз көрінісін тапты, оның нәтижесінде жаңа саяси құрылыстың – Халифаттың, жаңа этноконфессиялық қауымның – мұсылман қауымның (умма) қалыптасуына әсер етті. Исламға дейін араб халқында бір дін болмады, көп құдайларға сену болды, көпқұдайлылық уағыздалды. Бірақ біртіндеп жергілікті діндер арасында жалпыаравиялық құдайлар бөліне бастады. VII ғ. Аравияда курайшиттер тайпасы жоғарғы билікке жетеді, осыдан курашиттердің «илах» немесе «аль-илах» құдайы аз ықпалды және күшті тайпалардың құдайларын ығыстыра алды. Кейінірек, ол исламға жалғыз және нақты«Аллаха» құдайы ретінде енді.Ислам қатаң монотеизмнің, яғни бірқұдайлылықтың діні болып табылады. Мысалы, бұл дінде Троица мәселесі – үшбірліктің, яғни Құдай-Әке, Құдай-Ұл, Құдай-Қасиетті Рух байланысы сияқты мәселесі кездеспейді. Алланың жалғыз болуы мен тұтас болуы туралы сенімнің әмбебап ұстанымы «Алладан басқа ешқандай құдай жоқ» деген формуламен айқындалады. Тарихи тұрғыда ислам діні белгілі бір саяси орталығы жоқ, көптеген пұтқа табынушылық құдайлар пантеоны бар көшпенді, жартылай көшпенді және отырықшы тайпаларды біріктіріп, оларды адамзат тарихында өте маңызды және ықпалды дінге айналдырды. Исламның негізгі догматтардың пайда болуы мен қалыптасуы, оның әлемдік дінге айналуы қысқа мерзімде болды, тіпті ХІІІ ғ. араб өркениеті әлемнің жартысын қамтыды және өзінің мәдени дамуы бойынша ортағасырлық Батыстан озып түсті

55.Қазіргі Ислам дініндегі басты ағымдар. Мұхаммед пайғамбар Политеист диндер мен культтерҚұдай туралы аңыздарЕжелгі мысыр діні айтқан:

«Шын мәнінде меннен кейін өмір сүргендерің көптеген қайшылықтар (ихтиләф) көреді, сондықтан менің және тұра жолмен жүретін әділетті халифалардың Сүннетін ұстаныңдар. Бұны азу тістеріңмен ұстаныңдар және бидғаттан сақтаныңдар, себебі әрбір бидғат — адасу»

—Әбу Дәуд (4607), әт-Тирмизи (2676), Ибн Маджаһ (42)

«Яһудилер 71 ағымға, христиандар 72 ағымға бөлінген. Менің үмметім 73 ағымға бөлінеді — біреуінен басқасының барлығы тозақта» Сахабалар сұрады: «Олар кім?» деп. Бұған ол: «Мен және менің сахабаларым болған нәрсені ұстанғандар» деп жауап берді. Басқа нұсқасында: «Жамағат» деп жауап берген.

—Ахмад (4/102), Әбу Дәуд (2/503), әт-Тирмизи (3/367), әд-Дарими (2/241), әл-Хаким (1/128). Хадистің екі нұсқасы да сахих.

Пайғамбардың өлімінен кейін осы хадистерде айтылғандай мұсылман үмметі көптеген тармақтар мен ағымдарға бөлініп кетті. Олардың пайда болуына билік үшін күрес (шииттер мен харижилер). Кейбір ағымдардың Исламнан алыстағаны соншалықты, олар жеке, Исламнан бөлек дінге айналып кетті (баһаилар)

Әһлі-Сүннет (сүнниттер)Әлем бойынша өздерін мұсылман санайтын адамдардың басым көпшілігі (90%-ға жуық) өздерін Әһлі-Сүннетке (Әһл әс-сунна — сүннетті ұстанушылар) жатқызады. Сүннетті ұстанушылар МысырСауд АрабиясыСирияБАӘҚатарТүркияАлжирЛивия,МароккоМавританияСуданСомалиПалестинаИорданияПәкістанАуғанстанМалайзияИндонезияБангладешОрта Азияелдерінде, ТатарстанБашқұртстанСолтүстік Кавказ елдерінде мұсылмандардың көпшілігін құрайды. ИрактаӘзірбайжанда,ЛивандаБахрейнде мұсылмандардың айтарлықтай бөлігі сүнниттер.

СәләфилерСәләфия (араб.: سَلَفِيَّة‎‎) — Ислам дінінің негізі боп табылатын Құран мен Сүннетті «әс-сәләф әс-салих» (араб.: السلف الصالحون‎‎), яғни Мұхаммед пайғамбардың Христиан дінінің пайда болуының алғышарттарыДіннің негізгі уағыздаушысыПолитеист диндер мен культтерсахабалары, олардың ізбасарлары мен Ислам үмметінің имамдары қалай түсінсе солай түсіну деген. Сәләфия қозғалысының ең атақты өкілдері Шейх әл-Ислам Ибн ТаймийаИбн әл-Қаийм әл-Джәузия, хафиз Ибн Кәсир, хафиз әз-ЗәһәбиМұхаммед ибн Абдуль-Уәһһаб және т.б. ғалымдар «сәләфия» ағымының өркендеуіне зор үлес қосқан. «Сәләф» (араб.: سَلَفٌ‎) сөзі тілдік жағынан Ибн Манзур айтқандай: «алдыңғы өткен халық» деген мағына береді[146].Сопылар Тасаууф-сопылық (араб.: تصوّف‎) — Басралық Абдуль-Уахид ибн Зәйд бастау салған ілім. Бастапқыда нәпсіні тазалау, дүниеден безу мақсатында құрылған, сенімдері Құран мен Сүннетке сай келген бірлестік болғанымен, артынан сопылар көптеген мәселелерде шектен шығып, кей мұсылман ғалымдарының пайымдауынша Әһлі-Сүннеттен бөлек ағымға айналып кетті. Сопылардың көзқарастарының ішінде Үнді философтарының «уахдәт әл-уджуд» сенімі (яғни Аллаһ пен жаратылыстардың арасында шек жоқ, барлығы Аллаһтың ішінде араласқан деген пікір), тақуалар мен әулиелерге табыну, олардан шапағат тілеу, шариғатты екіге бөлу және оның «тылсым» бөлігін тек белгілі бір топ ұстанады деп сену; Аллаһқа деген құлшылықты тозақтан қорқу мен жәннәтты үміт етуге емес, тек қана Оған болған махаббатқа негіздеу және т.б. пікірлер мен көзқарастар[147].

Ашғария:Ашғари мазһабы Ашғария (араб.: أشاعرة‎) —Әбул-Хасан әл-Ашғари негізін қалаған философия мектебі. Бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. Ашғари пәлсапасы Құран мен Сүннетте келген Аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын Аллаһты «жаратылыстарға ұқсатпау» мақсатында жоққа шығарады. Олар Аллаһтың жеті сипатын («Өмір, Құдырет, Білім, Қалау Есту, Көру және Сөйлеу») мойындап, қалған есім-сипаттардың мағынасын өзгертіп, «тәуиль» жасайды. Ашғари және матуриди мазһабтары иман мәселесінде мурджияларың көзқарасын ұстанады[148].

Матуридия Матуриди мазһабы Матуридия (араб.: ماتريدية‎) — Әбу Мансур Мұхаммед әл-Матуриди негізін қалаған діни мектеп. Қазақстан мұсылмандарының көп бөлігінің ақидада ұстанатын мектебі. Матуридилер өздерінің сенімдерін Имам Әбу Ханифаның сенімдері санап, өздерін Әбу Ханифаға еретіндер санайды. Ханафи мазһабынын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-Матуридидің ізбасарлары боп табылады. Матуриди сенімі Ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл пәлсапа мектептерін көбінесе бірге атайды[149].

Мутазилалар Мутазилиттер Мутазила (араб.: معتزلة‎)— Басралық Уасыл ибн Ата және Амр ибн Убайд негізін қалаған ағым. Бұл адам иман мәселесіндегі таластан кейін әл-Хасан әл-Басридіңмәжілісінен шығып кеткен. Мутазилиттер адамның ақылын нақылдан (яғни Құран мен Сүннеттен) артық қойып, көзқарастары сол ақылға негізелген. Мутазилиттер хауариждерге күнә жасаған мұсылман мәселесінде ұқсап, ондай адамды мұсылман санамайды, тозақта мәңгі азапталады деп есептейді. Мутазила ағымы батапқыда бір сенімде негізделгенмен, соңынан көптеген мазһабтарға бөлініп кетті. Бір кездері халифаттағы билікті басып алған олар көп ұзамай бұл мансабынан айырылып, біртіндеп жойылып кетті. Бірақ қазіргі күнге дейін Ислам әлемінде кейбір адамдар мутазилалардың пікірлерін ұстанады[150].

Джәһмилер Джәһмия (араб.: جهمية‎)— Джәһм ибн Сафуан құрған ағым. Джәһмилер Аллаһтың барлық дерлік есім-сипаттарын жоққа шығарады. Аллаһтың сөйлейтінін, Оның еститінін, көретінін мойындамайды. Джәһмилер адамдардың Аллаһты Ақыретте көретінін де өтірікке шығарады. Олар Құранды мақұлық (яғни жаратылған) санап Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келеді.[151].

Қадарилер Қадария Қадария (араб.: قدرية‎)— Аллаһтың тағдырын, Аллаһтың бір зат болар алдындағы ол туралы білімін жоққа шығаратын ағым. Ислам ғалымдары бұндай сенімді Исламнан шығаратын күпір санайды, себебі Аллаһ Құранда айтқан:

Шын мәнінде Біз барлық затты қадірмен (өлшеммен) жараттық

—Қамар сүресі, 49-шы аят

Сонымен қатар Абдуллаһ ибн Амр ибн әл-Астан Имам Муслим риуаят еткен хадисте Аллаһтың жаратылыстардың тағдырын жаратудан 50 мың жыл бұрын жазып қойғандығы баяндалған[152].

Джәбрилер Джәбрия (араб.: جبرية‎)— адамдардың өз қалауы жоқ, барлық Аллаһтың құлдарын мәжбүрленген, таңдауы жоқ деп санайтын ағым

Мурджиялар Ирджа (араб.: إرجاء‎) — араб тілінде «қалдыру» мағынасын білдіреді. Шариғатта «амалдарды қалдыру, амалдарды иманға кіргізбеу» мағынасын береді. Мурджиялар Әһлі-Сүннет пен харижилерге қарама-қайшы пікір ұстанып, иман деп тек «ішкі сенім және тілмен растауды» айтады. Олардың сеніміне сәйкес иман деңгейі көтерілмейді, барлық адамның иманы бір деңгейде дейді.[154].

Харижилер Харижилік — Сахабалардың заманында пайда болған Исламның ең ерте ағымдарының бірі. Бастапқыда хауариждердің белгілі сенім жүйесі болмай, тек билікке және әмірлерге өзгеше көзқарасы болған саяси топ болды. Харижилердің Әһлі-Сүннеттен ең үлкен айырмашылығы — олардың жолына қайшы келетін билік басындағы әмірге қарсы шығуға рұқсат берді. Және осы топтың атауы да осыған байланысты (араб.: خروج‎ «хурудж» — «қарсы шығу»). Олар үлкен күнә жасаған мұсылмандарды діннен шығарып, екі халифты (Осман ибн Аффан мен Әли ибн Әбу Талиб) мойындамайды. Олар зина жасаған адамды таспен соғу жазасын мойындамай, әйел адамның етеккір кезіндегі намаздарының орнын толтыру керек деп санайды[155].

Ибадилер Ибадилер (араб.: إباضية‎) — харижилердің орташа көзқарасты фракциясы саналатын сүнниттер мен шииттерге ұқсамайтын ағым. Һижри VII-ші ғасырда пайда болып, негізін қалаған Абдуллаһ ибн Ибадтың есімімен аталған. Халифаттың билігіне қарсы шығып, өздерінің имаматтарын құрған (мыс.: Солтүстік Африкадағы Тахертте). Оман мемлекетінің көп бөлігі ибадилер. Алжир, Тунис, Ливия елдерінде, Занзибар аралында қауымары бар[96].

Құраншылар Құраншылар (құраниттер) — Сүннетті мойындамай, тек қана Құранға еретін топ. Олар Сүннетте қателер бар, кей жерде Құранға «қайшы келеді» деп, Сүннетке еруді парыз санамайды, оны ойдан шығарылған санайды. Мұсылман ғалымдары бұл пікірлерді адасу санап, Сүннетсіз намаз, ораза, зекет секілді құлшылықтар мен басқа да үкімдерді реттеу мүмкін еместігін айтады[156]. Аллаһ Құранда айтқан:

Адамдарға түсірілген затты баяндау үшін саған зікірді түсірдік, мүмкін олар ойланатын шығар

—Нәхл сүресі, 44-ші аят

Шиғалар (шииттер)

Шиизм (араб.: شيعة‎ — топ, ағым, секта) — Мұхаммед пайғамбардың Дінтану шпорИндуизм діңтануда дегеніміз неХристиан дінінің пайда болуының алғышарттары өлімінен кейін пайда болған ағым. Шиғалар Әли ибн Әбу Талибті Пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған Әбу Бәкір мен Омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. Олардың көзқарасы бойынша Әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері шариғатсаналады. Олар көптеген сахабаларды Мұхаммед пайғамбардан Ежелгі мысыр дініРДінтану шпор кейін Ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан Сүннеттен жеткен хадистерді мойындамайды. Осыған қоса олар Құран Кәрім өзгертілген санайды, оның дұрыс нұсқасы Әлиде болды деп ойлайды. Шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» Құранды Мәһди алып келеді. Шииттердің кейбіреулері Айша ананы Әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды.

Шиитер билікке тек Әлидің ұрпағы лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. Олардың ойынша Әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». Осыған байланысты оларды «әл-Исна Ашария» (он екіліктер) атайды. Бұл соңғы имам Ақырет алдында Мәһди болып қайтып келеді дейді. Олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. Алтыншы имам саналатын Джафар әс-Садиқтан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, Исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар исмаилия ағымына айналып кетеді. Олардың имамдары жәй діни көсем емес, Аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен Аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін Аллаһтың орынбасарлары. Оларды сүю — иман, оларды мойындамау — үлкен күпір[96][97].

Әһлі-Сүннет сеніміне қайшы келетін шииттердің тағы бір амалдары — тақийа. «Тақийа» деп шииттердің өздерінің шын көзқарастары мен сенімін жасырып, өздері жау санайтындарға өтірік айту практикасы. Әһлі-Сүннет ғалымдары тақийаны өтірік пен екіжүзділік болғасын харам санайды.

Он екі имам

Әл-Исна Ашария шииттерінің он екі имамы[97]:

Әли ибн Әбу Талиб, шииттер оны «Мұртаза» атайды;

Хасан ибн Әли ибн Әбу Талиб; шииттер оны «Муджтаба» атайды;

Хусәйн ибн Әли ибн ӘБу Талиб; шииттер оны «Шәһид» атайды;

Әли ибн әл-Хусәйн ибн Әли; шииттер оны «Зәйн әл-абидин» атайды;

Мұхаммед ибн Әли ибн әл-Хусәйн; шииттер оны «Бақыр» атайды;

Джафар ибн Мұхаммед; шииттер оны «әс-Садиқ» атайды;

Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шииттер оны «Казым» атайды;

Әли ибн Мұса ибн Джафар әс-Садиқ; шиитер оны «Риза» атайды;

Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииитер оны «Тақий» немесе «Джәууад» атайды;

Әли ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Мұса; шииттер оны «Нақий» немесе «Һади» атайды;

Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед; шиитер оны «Зәкий» немесе «Аскәри» атайды;

Мұхаммед ибн Хасан әл-Аскәри; шииттер оны «Мәһди» немесе «Худжжатул-қаим әл-Мунтазыр» атайды. Олардың сенімі бойынша ол һижри 256-шы жылы туылып, 260-шы жылы аспанға көтерілген. Содан кейін 329-шы жылы әкесінің үйіндегі жертөлеге кіріп, «ғайып» болып кеткен.

Шииттер туралы мұсылман ғалымдарының сөздері

Шейх Ибн Баз:

«Шииттердің ағымдары өте көп, олардың әрқайсысының өз бидғаттары бар, бірақ олардың ішінде ең қауіптісі – Хомейнидің рафидилік сектасы немесе пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) марқұм болған жанұясынан дұға тілейтін имамилер. Олар өз имамдары ғайыпты біледі деп сенеді, әрі олар сахабаларға тіл тигізеді»[157].

Мұхаммед Насыруддин әл-Албани:

«Мен Хомейнидің бес кітабын оқып шықтым және сол кітаптардағы әрбір сөз – күпірлік, ширк және Құран аяттары мен пайғамбарымыздың (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Сүннетіне бүтіндей қайшы келеді деп толық айта аламын. Сол кітаптардағы нәрсені оқып және соған иланған әрбір кісі – кәпір болады, тіпті ол намаз оқып, ораза тұтып, өзін мұсылманмын деп санаса да»[158]. Зәйдилер Зәйдилік (араб.: زيدية‎) — өздерінің негізін қалаушысы деп Зәйд ибн Әли «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Әбу Талибты санайтын шиғалардың ағымы. Кезінде Иран, Ирақ және Хиджаз жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: Солтүстік Африкадағы Идрисилер мемлекеті (һижри 789-926 жж.), Табаристанда(һижри 863-928 жж.), Йеменде (һижри 901 ж.). Олардың Йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі 1962-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. Сенімдерінде мутазилиттік жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. Олар «жасырын имамға» сенбейді, Әбу Бәкір мен Омар ибн әл-Хаттабты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек Әлиді, Фатиманы және екі баласын атайды. Оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. XX-шы ғасырдың соңындағы саны 7 миллионға жуық. Йемен халқының біраз бөлігін құрайды[96].

Исмаилиттер Исмаилия (араб.: إسماعيلية‎) (батыния, қарматтар, т.б.) ағымы өздерін Джафар әс-Садиқтың үлкен ұлы Исмаилмен байланыстырады. Олар оны жетінші имам санап, басқа шииттерге қайшы пікірді ұстанады. Кейбір мұсылман ғалымдары оларды христиандар мен яһудилерден жаман Исламның жаулары санап, оларды мұсылман санатына кіргізбейді. Атауларына сәйкес («батын» —жасырын) олардың наным-сенімдері жасырын, жарияланбайды. Олардың кейбіреулері Құранды мойындамайды, Мұхаммед пайғамбардан Политеист диндер мен культтерҚұдай туралы аңыздарЕжелгі мысыр діні кейін де пайғамбарлар болады деп санайды, Ақырет күнін, жәннәт пен тозақты мойындамайды. Олардың шектен шыққандары соншалықты, Әли ибн Әбу Талибты құдай санап, оған құлшылық қылады[159]. Исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны Әбу Таийб әл-Мутанабби). Намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы Аға Хандарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді.

Таблиғи жамағат Таблиғи жамағат — Үндістандық Мұхаммед Ілияс Кандеһләуи (1303-1364) құрған ағым. Исламға шақыру, Исламды тарату мақсатында құрылған. Бұл ағым өкілдері дін таратуға 3 күнге, бір жетіге, 40 күнге шығып, елді мекендерді аралап уағыз айтумен айналысады. Бұл ағымның негізін салушылар сопылық тариқаттардың өкілі болып, матуриди сенімін ұстанған[160].

Хизб ут-тахрир Хизб ут-тахрир (араб.: حزب التحرير‎) — Тақи әд-дин ән-Нәбһани құрған Ихуан әл-Муслиминнен бөлініп кеткен ағым. Олар шариғаттан тек ақылымызға келетін нәрсені аламыз деп, қабір азабын, Мәсих Дәжжәлдің шығуын, т.б. заттарды мойындамайды[161].

Ихуан әл-муслимин Ихуан әл-муслимин (мұсылман бауырлар) — 1928-ші жылы Мысырда Хасан әл-Банна құрған саяси партия. Ихуан әл-муслимин жамағаты негізінен саясат пен билікке ұмтылып, мұсылмандардың сенімін түзеуге, оларды тура жолға бастауға ұмтылмайды. Бұл партия өздерінің Сүннетті ұстанатынын айтқанымен, олардың қатарында Сүннетке қарсы бидғат иелері де кіре береді[162].

56.Дүниеге еркін көзқарас қазіргі құндылық ретінде. Адам  басқа   тіршіліктерге  қарағанда ерекше  пенде: ол өзін бүкіл  Дүниеден  бөліп  алып, оған қарсы қоя алады. Менің осы Дүниедегі орным қандай? Менің бұл өмірге неістеу үшін келдім? Адамды  Құдай, я  болмаса « Ұлы мәртебелі Табиғат» неге жаратты? Бұл Дүниені адам танып, түбіне жете алар ма екен? Мені жағалай қоршаған  табиғат неге шексіз, әртүрлі және сондай әсем? Ертең- ақ,  бұл  әсем  Дүниені өлер шағымда  қалайша  қиып  кетемін? Егер мен бұл  Дүниеге  уақытша  ғана келсем, онда  бұл  өмірдің  мәні  неде? деген  осындай  және  мыңдаған  басқа  сұрақтар  адамның ойына оқтын-оқтын келеді. Әрбір адам өзінің ой- өрісі, өмірден алған тәжірибесі, жалпы  мәдениетінің   деңгейіне  қарай бұл сауалдарға жауап беріп, өзіне тән дүниеге деген көзқарас қалыптастырады. Алайда қайсыбір Дүниеге деген көзқарасты философияға жатқызуға болмайды, өйткені соңғыға тек қана абстрактілік ой- өріс дамуының негізінде Дүниені ұғымдармен бейнелеу түрі жатады (abstractio- латын сөзі, ой арқылы заттың, құбылыстың әртүрлі жақтарын бір- бірінен бөліп алып қарау) Олай болса,философия- Дүниеге деген дамыған көзқарас түрі. Тарихи дүниеге деген көзқарастың тұрпайы түрі алғашқы қауымдық   қоғамның  шеңберінде   Дүниеге келеді. Оны біз мифология дейміз (mithos – грек сөзі,  баян,  аңыз,   logos- грек сөзі, ілім деген мағына береді ). Миф- Табиғат, қоғам және адам жөніндегі алғашқы тұрпайы фантастикалық    түсініктер  (phantasia-  грек сөзі,  қиял,  елес).  Алғашқы қауымдық қоғамдағы әлеуметтік дамудың тым төмендігі, адамның  табиғаттың  әртүрлі  күштеріне   қарсы  тұра  алмауы, сонымен  қатар  өзінің  өмірге  деген   қажеттерін  өтеу   жолындағы   сол табиғат құбылыстарын сезіну және түсіну іңкәрі- мифтердің  Дүниеге келунің қайнар көзі болып табылады. Әрбір  халық өзінің дүниеге келу жолында әртүрлі мифтерді ойлап шығарды. Дүниенің пайда болуы мен тәртібі, жақсылық пен жамандық,  көркемдік  пен  түрсіздік,  адам өмірінің мәні мен құндылығы т.с.с. сұрақтардың жауаптары халықтар аңыздарында әртүрлі дәрежеде берілген. Ол жағалай қоршаған табиғаттың ерекшелігіне  және  соған  сәйкес   қалыптасқан   халық   тіліне   байланысты болса керек.

57.Қазақстан Республикасының Дін туралы заңнамасы. Мемлекет пен діннің байланысы.Тәуелсіз Қазақстан 1992 жылдың 15 қаңтарында «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» Заңын қабылдап, жылдар бойы діннен алшақ қалған халқымыздың дін еркіндігіне қауыштыру арқылы, ел тыныштығы сақтауды, рухани өмірін жетілдіруді көздеді. Өкінішке орай, Заңнамада қатаң нормалардың қарастырылмағандығы салдарынан жат діни ағымдардың ықпалы күшейе түсті. Әсіресе өтпелі кезеңнің қарсаңында әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған мыңдаған жастарды, радикалды бағыттағы дәстүрлі емес діни топтар өз мүдделерін жүзеге асыру үшін таптырмас қару ретінде қолданды. Бұл жағдай дәстүрлі діндердің халық арасындағы беделіне, оларға деген қоғамдық көзқарасқа кері әсерін тигізді.

Халықтар арасындағы ынтымақ пен татулыққа, бірлік пен бауырластыққа сызат түсірер діни фанатизмге, араға жік салуға жол бермеу мақсатында мемлекетіміз 2011 жылдың 11 қазанында Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңында қабылдады.

Бұл дәстүрлі қазақ мұсылмандығын қалыптастырған сунниттік ханафи мазхабының әрі қарай дамуына ықпал етеді, әрі жат діни ағымдар қызметіне де белгілі бір дәрежеде шектеу салады.

Халқымыздың бейбіт әрекет ете білуі және ел тыныштығын бұзатын келеңсіз жағдайлардың орын алмауы үшін осы Заңның 3 бабы 10 — 15 тармақтарында: дiни негіздегі партиялардың қызметіне, мақсаттары мен іс-әрекеті мемлекетте бір дiннің үстемдігін орнықтыруға, оның iшiнде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылыққа үндеумен және өзге де құқыққа қарсы іс-әрекеттермен байланысты діни өшпендiлiктi немесе алауыздықты қоздыруға бағытталған діни бiрлестіктер құруға және олардың қызметiне, Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен тiркелмеген дiни бiрлестiктердiң қызметiне, Діни бірлестіктің қатысушыларын (мүшелерін) және дін ұстанушыларын діни бірлестіктің, оның басшылары мен басқа да қатысушыларының (мүшелерінің) пайдасына өздеріне тиесілі мүлкін иеліктен шығаруға мәжбүрлеуге, дінді және діни көзқарастарды пайдалана отырып, мемлекеттік органдардың қызметіне қасақана іріткі салуға, олардың үздіксіз жұмыс істеуінің бұзылуына, елдегі басқарушылық деңгейін төмендетуге әкеп соғатын шешімдерді қабылдауға және іс-әрекеттер жасауға жол берілмейтіндігі атап көрсетілген.

Бұл заңнама мемлекеттің діни бірлестіктермен өзара қарым-қатынасында үйлесімдікті сақтауға, діни экстремизм мен лаңкестік әрекеттерге қарсы тұруға, миссионерлік әрекеттердің бақылаусыздығының алдын алуға мүмкіндік беріп, Қазақстан халқының тыныштығының, бейбіт өмір сүруінің негізгі кепілі боларына сенімдіміз.

58) Діни экстремизмнің қалыптасуы, оның әлеуметтік-экономикалық себептері және онымен күресу жолдары.

Діни экстремизм Ислам құндылықтарын сақтау жолында үндеу тастаған өздерінің пікірлестерін діни принңиптерді бұзушылар деген айыптаулармен кінәлайды. Діни-саяси экстремизм болса, әртүрлі діни пікірлерге негізделгеніне қарамай олардың ісәрекеттері қылмысты істер кодексінің баптарына сәйкес келеді. Яғни, діни-саяси экстремизм — діттеген саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін, дінді қалқан ете отырып әрекет етуші, дінге ешқандай қатысы жоқ іс-қимыл. Басқаша атағанда - терроризм(лаңкестік). Мұндай әрекеттер көбіне мемлекеттің құрамын күшпен өзгертуге немесе үкіметті басып алуға бағытталады. Қауіпті жағдайға айналған осындай әрекеттерді іске асыру, көбіне қарулы топтар құрып, өзара өшіктіру әдістерін қолдану аркылы дін және үлттық қайшылықтарды қоздырумен, сондай-ақ адам құқын жаппай бүзумен катар жүреді.Мұндай шектен шыққан экстремизм әр-түрлі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне нүқсан келтіріп қана қоймай, дінаралық жағдайдың ушығуына да себепкер болуда. Экстремистер қай діннің атынан белсенділік танытса, бәрінен де көп зиян шегетін сол дін. Саяси экстремизмтек саяси мүддені ғана көздейді. Олар адамдардың дінге деген құрметі мен сенімін өз мақсаттарына кеңінен пайдалана отырып, дін үшін әрекет етіп жүргендей көрінуге тырысады.Діни-саяси экстремизм әдетте ешқандай ымыраны мойындамай, ортақ келісімнен бас тартады, ешкімді жақтырмайды, тіпті оларды қолдап жүрген дін өкілдерінің пікірі болса да ешқандай саяси пікірлермен санаспайды. Діни экстремизм үшін «Харам мен халал» (арам мен адал), «өзіңе қалағаныңды басқаға да қала» деген қағидалар болмайды. Олардың басты қаруы қатігездік пен шапқыншылық. Сонымен қатар діни антқа байлап қойған адамдардың экстремистік қатардан шыға қоюы өте қиын.Экстремизмді айыптау, егер Құран және сүннет негізінде болмаса, онда адасушы мұсылмандар айыптауды мойындамайды, бос сөз қатарында қабылдайды. Кінәлілер айыптаушыларды — надан, жалақор ретінде азғыруы да мүмкін. Ислам шариғатымен амал етіп, басқаға үлгі бола білу, эрі шариғат талаптарын орындау, өркениетті қоғам орнатудағы аса сенімді жол екенін түсіндіре білу — діни эктремизмге қарсы қолданар ең үлкен қару. Әлемдегі құбылыстардың қандайы болмасын өзіндік пайда болу ықтималдығына бағытталған әсерге негізделе отырып, ережелер мен заңдарға сүйенген себептері мен салдары бар. Бұл заңдылықтар қатарына тек философиялық ой-пікір тұжырымдары ғана емес, еш күдіксіз қабылдануы бұйырылған Илаһи заңдылықтар да жатады.

59) Ислам дініндегі мәзһабтардың орны

«Мәзхаб» — баратын жол, лайықты көзқарас мағыналарын білдіретін араб сөзі. Мәзхаб ислам дінінің әртүрлі сенімдік және құқықтық ағымдарының әдістері мен қағидаларын, ұстанымдары мен көзқарастарын анықтайтын ұғым. Ислам тарихындағы барлық мәзхабтар, негізінен, сенімдік, құқықтық және саяси мақсатта пайда болған. Мәзхабтың төрт түрі бар,олар: ханафи,шафиғи, малики,ханбали. Ислам діні шалғайдағы өлкелерге таралғаннан кейін дін негізі сақталу үшін Араб халифатындағы әлеуметтік заңдар діни этикаға, дін қағидаларына негізделуі керек болды. Сол үшін хадистерді жүйелеу, қоғамдық, әлеуметтік, саяси, сауда-саттық мәселелерді Құран мен сүннетке жүгініп сараптау негізінде ислам шариғаты қалыптасты. Шариғат ғылымы VIII-IX ғасырларда толық қалыптасып, өзіндік тілдік жүйеге ие болды. Жекелеген мәселелерге Құран мен хадисте нақты жауап табылмаған жағдайдың өзінде қийас (салыстыру), иджтихад (іздену,зерттеу) тәсілімен құқықтық шешімдер қабылданды. Шариғат, негізінен, екі міндетті жүзеге асырады: 1)мұсылмандардың Алла алдындағы парыздарын дұрыс орындауы; 2) адамдардың өзара экономикалық, әлеуметтік, саяси қарым-қатынастарын реттеуі. Шариғат ғылымының қалыптасуы кезінде исламда жоғарыда айтылған төрт мәзхаб пайда болды.

60) ХV-ХХ ғ. өмір жайлы қазақ ойшылдарының діни-этикалық көзқарастары.

Қазақ халқының менталиті көптеген мәдени дәстүрлердің, яғни сақтардың, көне түркілердің, қытайдың, арабтың, парсының, орыстың, европалықтың өзара ұшырасып, араласуынан туындаған.Жазба мәдениетінің пайда болуы мен діннің қалыптасуын зерттеушілер түркі – соғдылық және түркі тохарлық байланыстың ықпалымен түсіндіреді.Қазақтардың өзіндік діні – тәңірлі дүниетанымы болды. Тәңірлік өзіндік онтологиясы, космологиясы этикасы мен демонологиясы бар жетілдірілген дүниетаным болды.

XV-XVIII ғасырлар аралығында қазақ философиясы негізгі үш бағытта дамыған. Бірінші, көрнекті бағыт жыраулар философиясы, екінші – билер, ал үшінші – зар заман философиясы.Жыраулар философиясы Асан Қайғы, Қазтуған (XV ғ.), Доспамбет, Шалкиіз (XVI), Ақтамберді, Тәтіқара (XVIII), Үмбетей, Бұқар есімдерімен белгілі.

Жыраулар – жаратылыс философиясының сырын ұғып, өмір тұтқасына дер кезінде жармасып, озбырлармен арбасып, тарихпен сырласып, өз халқының мұңын мұндаған даналар. Олар өз толғауларында өткенді саралап, бүгінгіні даралап, болашақты болжаған. Сондықтан да олардың суырып салма шешендігі көсемдікке ұласып отырған.

Ақын – жыраулар адам, қоғам өміріндегі және табиғаттағы сан түрлі сапалық қасиеттерді мінез – құлықтағы өлшемді сақтап отыру, ақиқатқа жетуге ұмтылу, өз мақсаттарына жету үшін қандай нәрсені болса да дәлелдей отырып, дұрыс өмір салтын сақтау туралы философиялық ойлардың, практикалық ақыл – кеңестердің авторы болып табылады.

Ақын – жыраулар өмір, тіршілік, тұрмыс, қоршаған орта, әлем, өзгермелі, құбылмалы, опасыз, ауыспалы, қайырымсыз, алдамшы, айгнымалы, жалған дүние туралы ой толғаған. Осы сарынмен қатар, оған қарама қарсы жайнаған жастықтың базары, жақсылықтың шырағы бар нұрлы өмір, жарық дүние, адамзаттың арман мұраты жолындағы отын сөндірмей, болашаққа, келешек күндерге жетелейтін алтындай таза, күмістей жарқыраған сенім туралы да оптимизмгі толы ой пірімдер молынан кездесіп отырады.


See also: